ҚАЗАҚСТАНҒА ҚОШ КЕЛДІҢІЗ!

Сахнада балалар хоры біртұтас үнге айналады. Ондаған дауыс бір әуенге ұйысып, бір деммен тыныстап, ортақ музыкалық ойды жеткізеді. Алайда осындай үйлесімді орындаудың ар жағында күн сайынғы тынымсыз әрі күрделі еңбек жатыр. Бала өз партиясын мінсіз орындаумен ғана шектелмей, қасында ән айтып тұрған әріптесін ести білуі, дирижерге сенуі және ортақ нәтижеге жауапты екенін сезінуі керек.Әсем Есенова үшін «Елігай» хоры – жай ғана қызмет орны емес. Ол 1999 жылы осы ұжымның іріктеуінен өтіп, хор құрамына қабылданды. Жеті жыл бойы өнер көрсеткеннен кейін өзі қанат қаққан ортаға хормейстер болып қайта оралды. Кейін кәсіби жолындағы алғашқы қадамдарына бағыт-бағдар берген хордың жетекшілігін қолға алды.Бүгінде «Елігай» қазақстандық музыканттардың бірнеше буыны қалыптастырған вокалдық-хор мектебінің дәстүрін жалғастырып келеді. Жыл сайын ұжым құрамы жаңарып, балалардың дауысы мен репертуары өзгергенімен, хорға тән орындаушылық мәнер мен өзіндік болмыс сақталып келеді.Жуырда Күләш Байсейітова атындағы Қазақ ұлттық өнер университетінің «Елігай» хоры Гонконг пен Шэньчжэнь қалаларында өткен II халықаралық хор фестивалінде Performance Choir Class аталымы бойынша Gold Award жүлдесіне ие болды. Алайда бұл халықаралық марапат «Елігайдың» терең тарихы, қалыптасқан дәстүрі, ұжымдағы ерекше ахуал және әртүрлі балалар дауысын бір арнаға тоғыстырып, тұтас үнге айналдыра білу шеберлігі жөнінде әңгіме өрбітуге себеп болған бір белес қана.Qazaq Culture-мен сұхбатында Әсем Есенова хорда ән айту үшін жақсы дауыстың өзі неліктен жеткіліксіз екені, ұлттық музыка арқылы Қазақстанды шетелдік көрерменге қалай танытуға болатыны және балалардың ұжымда вокалдан бөлек қандай қасиеттерді бойына сіңіретіні жайлы әңгімеледі.– Әсем, «Елігаймен» байланысыңыз осы ұжымға жетекшілік ете бастаған кезден әлдеқайда ерте қалыптасқан екен. Хорға алғаш келген сәтіңіз есіңізде қалай сақталды?– Менің «Елігайдағы» жолым 1999 жылы басталды. Ірі гастрольдік сапарға дайындалып жатқан балалар хорының іріктеуінен өтіп, ұжым құрамына қабылдандым.Ол кезде біз өте күрделі әрі ауқымды бағдарламаны дайындадық. Оркестрдің сүйемелдеуімен Джованни Баттиста Перголезидің Stabat Mater шығармасын, сондай-ақ қазақ, Батыс Еуропа және орыс хор музыкасының таңдаулы туындыларын орындадық. Бала үшін бұл кәсіби өнер әлеміне шын мәнінде терең бойлау еді.Дәл сол жылдары хордың орындаушылық болмысы, өзіндік вокалдық мәнері мен мектебі қалыптасты. Ұжымның негізін қалаған Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, профессор Гүлмира Құттыбадамова өзінің ұстазы, хор өнерінің көрнекті шебері Анатолий Молодовпен бірге кейіннен «Елігайдың» айрықша белгісіне айналған орындаушылық қағидаларды орнықтырды.Хор құрылған күннен бастап оның алдына биік көркемдік және кәсіби міндеттер қойылды. «Елігай» әуел бастан концерттік ұжым ретінде қалыптасты. Ол еліміздің мәдени өміріне белсене араласып, ірі сахналарда және мемлекеттік маңызы бар іс-шараларда өнер көрсетті.Мен хор құрамында жеті жыл ән айттым. Осы уақыт ішінде баға жетпес орындаушылық тәжірибе жинап қана қоймай, ұжымның дәстүрін, музыкаға, сахнаға және бірлесе еңбек етуге деген жауапкершілікті көзқарасын бойыма сіңірдім.Кейін «Елігаймен» байланысым кәсіби қызметімде жалғасты. Студент кезімнің өзінде Гүлмира Құттыбадамованың жетекшілігімен осы ұжымда хормейстер болып еңбек еттім. Сондықтан өзім музыкант ретінде өсіп, қалыптасқан хорға жетекшілік ету мүмкіндігі мен үшін үлкен мәртебе ғана емес, зор жауапкершілік әрі сарқылмас шабыт көзі болды.– Демек, сіз «Елігайға» бір жағынан бұрынғы қатысушы, екінші жағынан қазіргі жетекші ретінде қарайсыз. Осы жылдар ішінде ұжымда не өзгерді, нені сақтап қалуға мүмкіндік болды?– Әрине, хор өмір сүрген жылдар ішінде талай өзгерісті бастан өткерді. Әр жетекші ұжымға өзінің шығармашылық көзқарасын алып келеді. Соған сай хор үнінің жаңа қырлары ашылып, репертуарға қойылатын басымдықтар мен жұмыс тәсілдері де өзгеріп отырады.Дегенмен ең басты құндылық – жоғары орындаушылық мәдениет пен қалыптасқан вокалдық-хор мектебі өзгеріссіз қалды. Дәл осы мектеп ұжым мүшелерінің дыбысқа, музыкалық шығармаға және сахнаға деген көзқарасын қалыптастырады.Біз үшін «Елігай» әлдеқашан жай ғана атау болудан қалған. Ол – белгілі бір орындаушылық мәдениеттің және ұрпақтар сабақтастығының нышаны. Хордың тыңдарман да, кәсіби орта да бірден танитын өзіндік шығармашылық келбеті бар.Ұжымның төлқұжатына айналған шығармалардың да орны бөлек. Солардың қатарында Анатолий Молодовтың туындылары бар. Бұл шығармаларды хордың бірнеше буыны орындады. Бүгінде де сол музыка бізді ұжымның қалыптасқан дәстүрімен жалғастырып келеді.Балалардың хорға жай ғана ән айтуға үйрену үшін келмегенін түсінгені мен үшін өте маңызды. Олар өз ұстаздары, айрықша туындылары, берік қағидалары бар үлкен тарихтың бір бөлшегіне айналады. Сонымен бірге осы ұжымда өздеріне дейін ән айтқан буын алдындағы жауапкершілікті де сезінуі керек.– Алайда балалар хорының құрамы үнемі жаңарып отырады. Үлкендері түлеп ұшып, олардың орнына жаңа балалар келеді. Осындай жағдайда хорға тән үнді қалай сақтап қалуға болады?– Бұл – кез келген балалар ұжымы үшін ең күрделі міндеттердің бірі. Жыл сайын түлектерімізді шығарып салып, хорға жаңадан келген балаларды қабылдаймыз. Олардың дауысы, мінезі, жасы мен дайындық деңгейі әртүрлі. Сондықтан қалыптасқан дәстүрді сақтау жұмысы үздіксіз жүргізіледі.Хорға тән үнді балаға бір рет түсіндіріп қана үйрету мүмкін емес. Ол біртіндеп, ортақ вокалдық мектеп, жүйелі дайындық, біртұтас репертуар және орындаушылық сапаға қойылатын талап арқылы қалыптасады.Жаңадан келген балалардың ұжым өміріне етене араласуы да маңызды. Олар бүгін үйреніп жүрген шығармалармен ғана шектелмей, хордың тарихымен, оның танымал туындыларымен және шығармашылық ұстанымдарымен танысады.Ұжым ішіндегі ахуалдың да мәні зор. Біз балаларды бір-бірін құрметтеуге, ортақ нәтижеге жауапкершілікпен қарауға және бірлесе жұмыс істеуге тәрбиелейміз. Жаңа мүшелер үлкендерден вокалдық шеберлікті ғана емес, өзара қарым-қатынас мәдениетін, дайындыққа деген көзқарасты және сахнада өзін ұстауды да үйренеді.Хор үніне жаңа бояулар қосылуы мүмкін, бұл – табиғи құбылыс. Бірақ іргетасы берік болса, ұжым өзінің шығармашылық болмысын жоғалтпайды. Дәстүр мен дамудың үйлесуі «Елігайға» буындар алмасып отырса да, өзіне тән үнін сақтауға мүмкіндік береді.– Іріктеу кезінде баланың бойынан қандай қасиеттерді іздейсіз? Жақсы дауыс оның болашақта мықты хор әншісі болатынын аңғарта ма?– Іріктеу барысында ең алдымен баланың музыкалық есту қабілетіне, ырғақты сезінуіне және дауыс мүмкіндігіне назар аударамыз. Алайда мен үшін оның ән айтуға деген ықыласы мен үйренуге құштарлығын байқау да аса маңызды.Қызығушылығы, еңбекқорлығы және алға жетелейтін ішкі ынтасы болса, баланың қабілетін дамытуға болады. Хор өнері тұрақты дайындықты, төзімділік пен ұқыпты еңбекті талап етеді. Сондықтан әдемі дауыстың өзі жеткіліксіз.Бәлкім, ең қиыны – баланы өзгені ести білуге үйрету. Хорда өз партияңды жақсы орындау аздық етеді. Ортақ үнді сезіну, қасыңда тұрғандарды тыңдау, солармен үндесе білу және жалпы нәтиженің әр адамға байланысты екенін түсіну қажет.Кейде бала өз дауысын көрсеткісі келіп, өзгелерден жарқын не қаттырақ айтуға ұмтылады. Бірақ хор өнерінің мәні мұнда емес. Мұнда алға шығу емес, ортақ әуеннен өз орныңды табу маңызды.Уақыт өте келе бұл қасиет баланы жақсы орындаушы етіп қана қоймай, азамат ретінде де жетілдіреді. Ол ұжымның бір бөлшегі болуды, жауапкершілік алуды және кейде ортақ нәтиже үшін жеке қалауынан бас тарта білуді үйренеді. Хор өнерінің тәрбиелік қуаты да осында.– Қазіргі балалар мүлде басқа ақпараттық және музыкалық ортада өсіп келеді. Оларға қызық болатын әрі кәсіби тұрғыдан шыңдалуына ықпал ететін шығарманы қалай таңдайсыздар?– Репертуар таңдау әрдайым үлкен талғам мен дәлдікті қажет етеді. Шығарманың көркемдік құндылығын, балалардың жас ерекшелігі мен дауыс мүмкіндігін ескеру керек. Сонымен қатар музыка олардың жан дүниесіне жақын, сезіміне түсінікті болуы маңызды.Біз үшін шығарманың нотасын дұрыс жаттап, дәл орындау жеткіліксіз. Бала оның мазмұнын сезініп, көңіл күйін түсініп, сахнада сол туындының ішкі оқиғасын бастан кешіре білуі керек. Онсыз орындау техникалық жағынан мінсіз болғанымен, әсерсіз әрі салқын шығуы мүмкін.«Елігайдың» репертуарында классикалық туындылар, заманауи хор музыкасы, халық әндерінің өңделген нұсқалары және қазақстандық композиторлардың шығармалары қатар орын алады. Музыканың әрбір бағыты балалардың алдына өзіндік жаңа міндет қояды.Классика музыкалық пішін мен стильді сезінуге үйретеді. Заманауи музыка өзгеше интонацияны, ырғақтың аса дәлдігін талап етеді. Халық әндері әуеннің табиғи болмысын терең ұғынуға көмектессе, қазақстандық авторлардың шығармалары төл музыкалық мәдениетімізді кеңірек тануға жол ашады.Осындай сан қырлы репертуар балалардың дүниетанымын кеңейтеді. Олар бір ғана орындаушылық үлгіге байланып қалмай, үнемі жаңа көркемдік ізденістер мен кәсіби талаптарға бетпе-бет келеді.– Сіз қазақстандық авторлардың шығармалары туралы айтып өттіңіз. Хор шетелдік композитордың туындысын орындаған кезде де оның ұлттық болмысы аңғарыла ма?– Меніңше, қазақстандық хор мәдениетінің өзіне тән айрықша сипаты бар. Бұл ең алдымен ұлттық музыкалық дәстүріміздің байлығымен, қазақ тілінің әуезділігімен және халқымыздың ән өнеріне деген ерекше ықыласымен сабақтас.«Елігайдың» бағдарламасында қазақстандық композиторлардың туындыларына, халық әндерінің өңделген нұсқаларына және қазақ тіліндегі шығармаларға айрықша орын беріледі. Осы музыка арқылы балалар өз мәдениетін тек өткеннің мұрасы ретінде емес, бүгін де дамып, тыныстап тұрған жанды өнер кеңістігі ретінде қабылдайды.Шетелде өнер көрсеткен кезде Қазақстанды музыка арқылы таныстыру біз үшін ерекше маңызды. Ұлттық туындылар өзге елдің тыңдармандарын жиі қызықтырады. Өйткені олар бұрын естімеген әуен өрнегін, ырғақты, тілді және халықтың мінезін музыка арқылы сезінеді.Алайда ұлттық мектеп тек репертуар таңдаудан ғана көрінбейді. Ол орындаушылардың музыкалық ойлауынан, әуенге деген қарым-қатынасынан және сахнаға алып шығатын шынайы сезімінен де аңғарылады.Шетелдік композитордың шығармасын орындай отырып та, өз мәдениетіңнің өкілі болып қала беруге болады. Шынайы музыкалық диалогтың мәні де осында.– Жуырда «Елігай» Гонконг пен Шэньчжэньде өткен фестивальде Gold Award жүлдесіне ие болды. Бұл сапар балаларға марапаттан бөлек не берді?– Кез келген халықаралық байқау диплом мен жүлде үшін өтетін сыннан әлдеқайда ауқымды. Бұл – балалардың өзге ортаны көріп, түрлі елден келген қатарластарымен танысуына және өзін үлкен халықаралық музыка әлемінің бір бөлшегі ретінде сезінуіне мүмкіндік.Мұндай сапарлар балаларға өз еңбегіне басқа қырынан қарауға көмектеседі. Олар ұзақ дайындықтың, тәртіптің және әрбір ұсақ бөлшекке мұқият мән берудің зая кетпейтінін түсінеді. Өз еңбегін түрлі елдің кәсіби мамандары тыңдап, жоғары бағалай алатынын көреді.Фестиваль қатысушыларға жаңа тәжірибе беріп, өз күшіне деген сенімін арттырды. Сонымен бірге бізге жетістіктерімізді байыппен бағалап, алдағы уақытта қай бағытта өсу керектігін анықтауға мүмкіндік туғызды.Мен үшін «Елігайдың» Қазақстанды халықаралық сахнада лайықты таныта алатынына тағы бір мәрте көз жеткізу ерекше маңызды болды. Алайда марапат тоқмейілситін соңғы меже болмауы керек. Керісінше, әрбір жетістік жауапкершілікті арттырып, алдымызға бұрынғыдан да биік міндеттер қоюға жетелейді.– «Елігайдың» болашағын ойлағанда, ең алдымен нені елестетесіз?– Хордың кәсіби тұрғыдан өсіп, сонымен бірге ұжымға тән жылы да шынайы ахуалды сақтағанын қалаймын. Ірі халықаралық жобаларға қатысып, танымал музыканттармен бірлесе жұмыс істеу және әлемнің беделді сахналарында өнер көрсету – үлкен арманым.Алайда мен үшін басты мақсат тек марапаттар мен атағы алысқа кеткен сахналар емес. Балалардың хордан қандай адам болып қалыптасып шығатыны әлдеқайда маңызды.Жылдар өткен соң түлектеріміз «Елігайды» өзгені тыңдауды, ұжыммен жұмыс істеуді, қиындықты еңсеруді, өнерді бағалауды және өз мүмкіндігіне сенуді үйреткен орта ретінде еске алса деймін.Бүгінде музыканттардың жаңа буынын және хордың болашақ жетекшілерін тәрбиелеуді де негізгі міндеттерімнің бірі санаймын. Олар «Елігайдың» тарихын жалғастырып, ұстаздарымыз ондаған жыл бойы қалыптастырған вокалдық-хор мектебін сақтап қалуға тиіс.Осы мәдениетті кейінгі буынға жеткізіп, ұжымның кәсіби деңгейі мен адамдық жылуын жоғалтпай сақтай алсақ, демек, дұрыс бағытта келе жатқанымыз.