Ертеде Көкшетау өңірінде дәулеті асып-тасқан бір бай өмір сүріпті. Оның мыңғырған малы, шалқар жайлауы, үлкен әулеті болыпты. Бірақ жалғыз қызын бар байлығынан да артық көретін еді. Ел ішінде ол қыздың сұлулығы ғана емес, ақыл-парасаты мен тәрбиесі де ерекше айтылатын.

Қызы бойжеткен соң, бай оны атағы шыққан, ауқатты әулеттің ұлына қосуды ұйғарады. Мұндай құдалық әулетінің мерейін үстем етіп, дәулетін арттыра түседі деп сенеді.

Алайда қыздың жүрегі әлдеқашан өзге жанды таңдаған.

Бірде ауылға жас жігіт келеді. Оның текті әулеттен шыққан атағы да, мол байлығы да жоқ еді. Бірақ адал еңбекті қадірлейтін, әділ әрі өнерлі болатын. Домбыраны күмбірлетіп тартып, әнді нақышына келтіріп айтатын. Керек болса мұқтаж жанның жанынан табылатын.

Көп ұзамай екі жас бір-біріне ғашық болады. Ақыры жігіт байдың алдына барып, қызының қолын сұрайды.

– Мен қызыңызға қыруар мал мен қымбат дүние бере алмаймын, – дейді ол шын көңілімен. – Бірақ өмір бойы ардақтап өтемін, адалдығымнан да, ар-намысымнан да айнымаймын.

Бай оның сөзін естігенде қатты ашуланады.

– Сен менің қызыма тең емессің! – дейді ол. – Енді бұл ауылдың маңына жолама!

Осыдан кейін қызына жуық арада өзі таңдаған жігітке тұрмысқа шығатынын кесіп айтады. Қызы қанша жерден шынайы махаббатты ешқандай байлық алмастыра алмайтынын түсіндірмек болса да, әкесі райынан қайтпайды.

Сонда екі жас туған жерін тастап, бірге кетуге бел буады.

Түн қараңғылығын жамылып, ауылдан жасырын шығып, Көкшетаудың орманды тауларына қарай жол тартады. Ұзақ жүргеннен кейін Құмыскөлге жетеді. Көлдің айдын беті күн сәулесіне шағылысып, жалтырап жатты.

Олар көл жағасынан адам аяғы баспайтын тыныш мекен тауып, сонда қоныстанады. Жігіт шағын үй тұрғызып, қатынайтын қайық жасап алады. Екеуі жаңа өмір бастаймыз деп үміттенеді.

Ауылда бай қызының жоғалғанын естіп, оның кіммен кеткенін білгенде қатты қаһарланады. Ол ұлдарын шақырып алып:

– Қарындастарыңды аман-есен алып келіңдер. Ал әлгі жігіт енді алдымыздан шықпасын, – деп бұйырады.

Ағалары бірнеше күн бойы іздеп жүріп, ақыры Құмыскөлдің жағасына жетеді.

Сол кезде екі жас қайықпен көл үстінде жүзіп келе жатқан еді. Олар еш қауіптенбей,  суға түскен жартасты тамашалап отырған.

Ағалары қарындасын көріп, жағаға шақырады. Бірақ қыз олардың сөзіне көнбейді.

– Өз тағдырымды өзім таңдадым, – дейді ол. – Мені сүймейтін адаммен өмір сүруге мәжбүрлемеңдер.

Ағалары жігіттен қызды қайтаруды талап етеді. Бірақ ол жағадан алыстай түседі.

Сол сәтте қуғыншылардың бірі садағын тартып қалады. Жігіт сүйгенін өз денесімен жауып үлгереді де, өзі оққа ұшады.

Қыз көл ортасында жалғыз қалады. Ол сүйіктісін қанша шақырса да, жауап болмайды. Енді сүйгенінен айырылғанын әрі өзін күштеп ауылға алып кететінін түсінген қыз қос қолын көкке жайып:

– Уа, Тәңір! Егер бұл өмірде сүйгеніммен бірге болу маған бұйырмаса, мені тасқа айналдыр. Махаббатымыздың мәңгілік белгісі болып осы жерде қалайын, – деп жалбарынады.

Сол-ақ екен, аспанды қара бұлт торлап, көл үстінде алапат дауыл көтеріледі. Алып толқындар жағаны ұрып, айналаны ақ көбік басады. Мұны көрген ағалары шошып, кейін шегінеді.

Дауыл басылған соң көлдің дәл ортасында бұрын болмаған ерекше жартас пайда болады. Бір қырынан қарасаң, толқын арасында қалқыған қайықты елестетеді, ал екінші жағынан ұзын шашты арудың бейнесіндей көрінеді.

Жұрт бұл тастың қандай бейнеге ұқсайтыны жөнінде бір шешімге келе алмапты. Біреулер одан жас қызды көрсе, енді бірі ойға шомған келіншекті, ал алыстан қарағандар еңкейген кейуананы байқайды. Содан бері халық оны Жұмбақтас деп атап кеткен екен.

Сөйтіп, Жұмбақтас адам ғұмырының жастықтан кәрілікке дейінгі бүкіл жолын меңзейтіндей әсер қалдырады.

Бұл көне аңыз шынайы махаббаттың байлықпен өлшенбейтінін де, зорлықпен жеңілмейтінін де жеткізеді. Ал Бурабайдың айдын көлінің ортасында асқақ тұрған Жұмбақтас бүгінгі күнге дейін сүйгеніне адал болып өткен арудың мәңгілік ескерткішіндей сол қалпы сақталып келеді.