Ашамайға мінгізу – тәрбиелік мәні зор көне салттардың бірі. Бұл дәстүрде бала алғаш рет атқа мінгізіліп, оның өміріндегі жаңа кезеңнің басталғаны айшықталады. Дәстүр баланың балалық шақтан есейіп, дербестікке, жауапкершілікке және көшпелі өмір салтының құндылықтарына қадам басқанын білдіреді.

Жылқы қазақ халқының тұрмысында айрықша орын алған. Ол тек көлік құралы ғана емес, адамның сенімді серігі, шаруашылықтағы көмекшісі, еркіндік пен қайраттың, береке мен ырыстың нышаны саналған. Сондықтан атқа міне білу әрбір бала меңгеруі тиіс маңызды дағдылардың бірі болған.

Бұл дәстүр, әдетте, бала алты-жеті жасқа толып, атқа отырып, оны басқарудың қарапайым тәсілдерін меңгере алатын жасқа жеткенде өткізілген. Көбіне бұл рәсім ұл балаларға қатысты. Ұлын алғаш рет атқа мінгізу арқылы ата-анасы оның есейіп, азаматтық өмірге қадам басқанын білдірген.

Балаға алдын ала жуас, үйретілген тай таңдалған. Көп жағдайда бұл оған арнайы еншіленген жеке мінетін аты болған. Жылқы сәнді әбзелдермен, түрлі-түсті баулармен, шашақтармен және халық ұғымында тіл-көзден қорғайды деп есептелетін үкімен безендірілген.

Жылқыға ашамай деп аталатын арнайы балалар ері салынған. Ашамай көлемі жағынан кәдімгі ерден шағындау әрі балаға қауіпсіз болатындай етіп жасалған. Кейде үзеңгінің орнына киізден жасалған жұмсақ тіреуіштер немесе аяқ салатын шағын қапшықтар пайдаланылған. Ашамайдың өзі киізбен қапталып, түрлі маталармен, кестелермен және ұлттық ою-өрнектермен әсемделген.

Баланы атқа мінгізу құрметі атқа мығым, тәжірибелі әрі елге сыйлы адамға тапсырылған. Халық түсінігінде оның батылдығы мен шеберлігі балаға үлгі болады деп сенген. Ол жас шабандозға атқа дұрыс отыруды, тізгін ұстауды және жылқыны басқарудың алғашқы қағидаларын үйреткен.

Жолға шығар алдында үлкендер ақ тілектерін айтып, балаға бата берген. Олар оның батыл, қайсар, адал, елге сыйлы азамат болып өсуіне, өмір жолындағы қиындықтарды абыроймен еңсеруіне ақжол тілеген.

Одан кейін балаға тізгін мен қамшы ұстатылған. Алғашқыда үлкендердің бірі атты жетектеп, баланың қозғалысқа үйренуіне көмектескен. Кейін оған ауыл ішінде өз бетінше жүруге рұқсат берілген. Туыстары мен көршілері оны қуанышпен қарсы алып, шашу шашқан. Баланың киіміне және аттың әбзеліне түрлі әшекейлер, тиындар, моншақтар мен үкі тағылған.

Алғашқы атқа міну құрметіне ата-анасы мерекелік дастарқан жайып, кей өңірлерде бұл той «ашамай той» деп аталған. Туыстары мен жақындары балаға сыйлықтар мен көрімдік әкеліп, қуанышына ортақтасқан. Әсіресе қамшы, белдік, бас киім немесе ат әбзелдерінің бөлшектері сияқты салт аттыға қажетті бұйымдар бағалы сыйлық саналған.

«Ашамайға мінгізу» тек мерекелік рәсім ғана емес, үлкен тәрбиелік мәнге ие дәстүр болған. Ол арқылы бала дербестікке, тәртіпке, жылқыға қамқорлық жасауға және өз ісіне жауапкершілікпен қарауға тәрбиеленген. Жеке аты болғаннан кейін оны жемдеп, суарып, тазалап, күтіп-баптауды үйренген.

Бүгінде бұл дәстүр бұрынғыдай кең таралмағанымен, оған деген қызығушылық қайта артып келеді. Ашамайға мінгізу этнографиялық фестивальдерде, ұлттық мерекелерде және отбасылық салтанаттарда жаңғыртылып жүр. Рәсімнің өткізілу үлгісі уақыт талабына сай өзгергенімен, оның негізгі мәні сақталған. Бұл күні бала өзін алғаш рет дербес салт атты ретінде сезініп, үлкендердің батасын алып, есейген өмірге тағы бір маңызды қадам жасайды.