Тоқымқағар – жас жігіттің алғаш рет өз бетінше алыс жолға аттануына байланысты қалыптасқан көне салттарының бірі. Бұл рәсімде отбасы ағайын-туыс пен көрші-қолаңды шақырып, дастарқан жайып, жас азаматқа ақ жол тілеген. Үлкендер бата беріп, сапарының сәтті, жолының аман болуын, барған жерінен абыроймен оралуын тілеген.

Дәстүрдің атауы «тоқым» және «қағар» сөздерінен шыққан. Тоқым – ердің астына салынатын жабдық, ал қағу – жолға шығар алдында аттың жабдықтарын тазалап, ретке келтіруді білдіреді. Сондықтан тоқымқағар – сапарға мұқият әзірленіп, ат пен ер-тұрманды дайындаумен сабақтасқан дәстүр.

Тоқымқағар көбіне жас жігіт атқа мығым мініп, үлкендердің тапсырмасын өздігінен орындай алатын жасқа жеткенде өткізілген. Алғашқы сапардың мақсаты әртүрлі болған: туыстарға бару, бәйгеге қатысу, мал айдап апару немесе керуенге ілесу. Алайда олардың бәрін біріктіретін ортақ мән – жас азаматтың алғаш рет өз бетінше жолға шығуы.

Жол дайындығына ерекше мән берілген. Ата-анасы оған қажетті киім-кешек, азық-түлік пен жолға керек заттарды әзірлеген. Сонымен бірге аттың күтімі мұқият жасалып, ер-тұрманы, өмілдірігі, құйысқаны, жүгені мен тізгіні түгел тексерілген. Өйткені сенімді жабдық салт аттының қауіпсіз сапарының кепілі саналған.

Жолға аттанар алдында ауылдың сыйлы ақсақалы немесе үлкені бата берген. Батасында жас жігітке ақ жол, амандық, денсаулық, сенімді серік, сапарының сәтті аяқталуы тілеген. Сондай-ақ үлкенді құрметтеу, жолда кездескен адамдарға ізет көрсету, сақтық таныту және отбасының абыройын жоғары ұстау жөнінде өсиет айтылған.

Осыдан кейін дастарқан жайылып, жиналған қауым жас жігітті шығарып салған. Дастарқан басында үлкендер өздерінің сапардан көрген-түйгендерін айтып, жол жүру әдебі мен өмірлік тәжірибелерімен бөліскен. Осылайша тоқымқағар тек шығарып салу рәсімі ғана емес, жас ұрпаққа тәлім-тәрбие беретін маңызды дәстүрге айналған.

Көшпелі өмір жағдайында алыс жолға шығу үлкен жауапкершілікті талап еткен. Жас жігіт жол бағытын бағдарлай білуді, атын күтіп-баптауды, азық-түлік пен су қорын дұрыс жоспарлауды, түнейтін орын табуды және жолда кездескен адамдармен дұрыс қарым-қатынас жасай білуді үйренген.

Тоқымқағар ата-ананың баласына деген сенімі мен үмітінің белгісі саналған. Бұл дәстүр арқылы жас азаматқа дербестікпен бірге жауапкершілік те жүктелетіні ескертілген. Ал алғашқы сапарынан аман-есен оралған жігітті ел өмірлік тәжірибе жинаған, есейген азамат ретінде қабылдаған.

Қазіргі уақытта бұл дәстүр бұрынғы қалпында сирек өткізілгенімен, оның тәрбиелік мәні сақталып отыр. Жастарды оқуға, спорттық жарыстарға, әскери қызметке немесе алғашқы алыс сапарға шығарып салғанда ақ жол тілеп, бата беру дәстүрі жалғасуда.

Тоқымқағардың негізгі мазмұны өзгерген жоқ. Ол – жас адамның өміріндегі маңызды белестің алдында оған сенім білдіру, ақ батасын беру және жаңа өмір жолына сәттілік тілеу дәстүрі.