Бүгінгі түсінікте қонақжайлық көбіне адамның ақжарқындығы, дарқан мінезі немесе ұлттық болмыстың бір көрінісі ретінде қабылданады. Ал дәстүрлі қазақ қоғамында қонақ күту жай ғана әдептің немесе көңіл жомарттығының белгісі болған жоқ. Ол – көшпелі тіршіліктің берік әлеуметтік тетігі, ар-намысты айқындайтын жазылмаған қағида әрі жолаушының амандығына тікелей ықпал ететін өзара жәрдем дәстүрі еді.

Қонақасының мәнін тереңірек түсіну үшін көшпелі өмірдің табиғи ортасын еске алу қажет. Ұлан-ғайыр дала, құбылмалы ауа райы, қыстың қақаған аязы мен жаздың аптап қуаңшылығы жалғыз жүрген адамға аса қатал болатын.

Кең далада сапар шеккен жолаушы айналасындағы жұрттың көмегіне тәуелді еді. Жалғыз атты адам табиғаттың тосын мінезіне, су тапшылығына, жыртқыш аңға немесе аяқ астынан келген сырқатқа қарсы қауқарсыз қалуы мүмкін.

Өзара жәрдем қағидасы. Дала тіршілігінің қиындығы «өз» бен «өзгенің» арасын кейде екінші кезекке ысыратын. Жолаушыға қол ұшын беру тек қайырымдылық емес, ертең өз басыңа да қажет болуы ықтимал адамгершілік міндет саналды. Бүгін сен бейтаныс адамға пана болсаң, ертең жат ауыл сенің адасып кеткен балаңа қорған болуы мүмкін.

Ақпарат жеткізуші орта. Байланыс құралдары болмаған заманда жолаушылар мен керуеншілер сырт дүниенің хабарын жеткізетін негізгі адамдардың бірі еді. Олар жайылымның жағдайы, ауа райы, керуендердің жүрісі, ел ішіндегі ахуал, өзге рулардағы ағайынның амандығы туралы хабар әкелетін. Сондықтан қонақ кейде бір үйдің ғана емес, тұтас ауылдың сырт әлеммен байланысын жалғаған жан болды.

Қонақжайлық дәстүрі осылайша бірнеше маңызды қызмет атқарды. Қазақтың «Қонақ келсе, құт келеді» деуі де тегін емес. Мұндағы құт – береке, игілік, ырыс ұғымдарымен сабақтас түсінік. Қонақтың келуі үйге береке әкеліп қана қоймай, отырған жұрттың танымын кеңейтіп, ауылдың өзге елмен байланысын күшейтті.

Қонаққа көрсетілген құрмет отбасының ғана емес, бүкіл әулеттің абыройын танытатын. Дастарқаннан тарылып, жолаушыға ас пен пана бермеген адам ел сөзіне қалатын. Далада хабар тез тарайтындықтан, қонақ күтудегі сараңдық жеке адамның ғана емес, тұтас отбасының беделіне нұқсан келтіруі мүмкін еді.

Қонақты қорғау. Үйдің табалдырығын аттаған адам сол шаңырақ иесінің қамқорлығына өтетін. Қонақтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету, оған сый-құрмет көрсету – дәстүрлі қонақжайлықтың ажырамас бөлігі болды.

Қонақ күтудің жазылмаған тәртібі

Қазақ қоғамында қонақ қабылдаудың өзіне тән жөн-жоралғысы қалыптасты. Оны бұзбауды ресми заңнан гөрі ғасырлар бойы орныққан салт пен қоғамдық әдеп қадағалады.

Жолдан шаршап жеткен адамнан бірден аты-жөнін, қайдан келе жатқанын немесе не мақсатпен жүргенін сұрай бермеген. Әуелі аттан түсіріп, тынықтырып, қолына су құйып, дәм ұсынған. Ол кім болса да, үйге енген сәттен бастап ең алдымен қонақ ретінде қабылданды.

Сыбаға мен табақ тарту. Қонаққа ет ұсынудың да қалыптасқан тәртібі болған. Малдың әр мүшесі адамның жасына, жолына, дәрежесіне қарай тартылған. Жөн-жосықты сақтамау кей жағдайда қонақты сыйламаудың белгісі ретінде қабылданған.

Қонақкәде мен ерулік. Қонақжайлыққа қатысты дәстүрдің түрі көп. Жолай түскен жолаушыны қабылдаудан бастап, жаңа қоныстанған көршіге ерулік беруге дейін өзіндік жөн болған. Ал қонақкәде кезінде үй иелері келген мейманнан ән айтып, күй тартып немесе өз өнерін көрсетуді өтінген.

Айрықша сыйлы адамға құрметтің ең жоғары түрлерінің бірі – ат мінгізіп, шапан жабу. Мұндай жол-жоралғы қадірлі мейманға деген ерекше ықылас пен құрметті білдірген.

Қазақ дәстүріндегі қонақасы – жай ғана мол дастарқан мен кең пейілдің көрінісі емес. Оның ар жағында көшпелі қоғамның өзара сенімге, жауапкершілікке және адамға деген құрметке негізделген тұтас өмір салты жатыр.

Дала жағдайында бір адамның амандығы кейде бейтаныс жанның адамгершілігіне тәуелді болды. Сондықтан қонақты күту – мәрттік, жолаушыға жәрдемдесу – міндет, ал шаңыраққа келген адамды қадірлеу елдік мінездің өлшемі саналды.

Осы тұрғыдан қарағанда, қонақасы – қазақ қоғамының адамды тегіне, таныстығына немесе байлығына қарап емес, ең алдымен жолаушы әрі мейман ретінде қабылдай білген терең мәдени ұстанымдарының бірі.