ХХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің алыптар шоғыры ішінде Ғабит Мүсіреповтің орны бөлек, биігі дара.

Жазушы, драматург, публицист әрі көрнекті қоғам қайраткері тарихтың қасаң деректерінің тасасынан тірі адамның жүрек лүпілін көре білетін сирек дарын иесі еді. Оның туындылары қазақ әдебиетінің алтын қорына еніп, көркем тілдің, терең психологиялық иірімдердің және туған жерге деген қалтқысыз сүйіспеншіліктің биік үлгісіне айналды.

Ғабит Махмұтұлы қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданына қарасты Жаңажол ауылында дүниеге келді. Бала күнінен-ақ дала дастандарының кең тынысын, домбыраның қоңыр үнін, ақындардың жырын, халық аңыздарының тағылымын бойына сіңіріп өсті.

Оның жастық шағы аса күрделі тарихи бетбұрыс кезеңіне тұспа-тұс келді. Қалыптасқан қоғамдық жүйенің ыдырауы, төңкеріс дүрбелеңі, жаңа тәртіптің орнығуы мен ХХ ғасырдың алғашқы онжылдықтарындағы ауыр сындар болашақ қаламгердің көз алдында өтті.

Ғабит Мүсірепов бұл өзгерістерді сырттай бақылап қана қойған жоқ. Орынбордағы жұмысшы факультетінде білім алып, кейін Омбы ауыл шаруашылығы институтында оқыды. Баспасөз бен әдебиет саласында қатар еңбек етіп, заманның тамыр соғысын тап басып таныды. Қаламгердің дүниеге кеңінен қарап, әр құбылыстың тереңіне бойлайтын суреткерлік танымы осы өмір мектебінде қалыптасты. Кейін бұл қасиет оның әрбір әңгімесі, повесі мен романынан айқын көрінді.

Ана мен әйелге тағзым

Мүсірепов шығармашылығын көктей өтетін ең әсерлі тақырыптардың бірі – әйел мен ана бейнесі. Ескі патриархалдық қоғамда әйел үні көп жағдайда елеусіз қалып жатса, Ғабит Мүсірепов оларды прозасының басты тұлғаларының қатарына көтерді. Оның кейіпкерлері қайсар рухымен, парасатымен, мейірімімен және жанкешті болмысымен ерекшеленеді.

Халық эпосының желісімен жазылған «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» пьесасында дәуірдің қатал заңдары мен қалыптасқан тәртіпке қарсы тұрған аяулы махаббаттың қасіретті тағдыры суреттеледі. Ал ана тақырыбына арналған шығармалар топтамасы, соның ішінде «Ананың анасы» әңгімесі Мүсірепов прозасының ең танымал әрі тағылымды беттерінің біріне айналды.

Бұл туындылардағы ана – махаббат пен мейірімнің ғана емес, қатыгездік пен зорлыққа қарсы тұрар адамгершілік қуаттың да бейнесі. Қаламгер ана тұлғасы арқылы қайсарлықтың, парасаттың және өмірді қорғауға ұмтылған асқақ рухтың көркем келбетін жасады.

Қазақ прозасының зергері

Ғабит Мүсірепов қазақ әдебиетінің жанрлық өрісін кеңейтіп, көркемдік деңгейін биіктетуге өлшеусіз үлес қосты. Ол шағын әңгіменің шымыр құрылымын да, кең құлашты эпикалық туындының күрделі табиғатын да шебер меңгерді.

«Оянған өлке» мен «Қазақ солдаты» романдарында халық өмірінің тарихи бетбұрыс кезеңдері кең тыныспен суреттелді. «Қазақ батыры» повесінің негізінде туған «Қазақ солдаты» Кеңес Одағының Батыры Қайырғали Смағұловтың тағдырына сүйеніп жазылып, Ұлы Отан соғысы тақырыбындағы алғашқы қазақ романдарының біріне айналды.

Мүсіреповтің тілі – өз алдына тұтас эстетикалық әлем. Оның прозасына сөз бедерінің икемділігі, ішкі әуез, тіл байлығы мен бейнелі ойдың дәлдігі тән. Әр сөйлемі безбенге тартқандай өлшеулі, зергер қолынан шыққандай мінсіз. Сөздері жай ғана тізілмей, дала төсіндегі тасқа қашалған таңбадай анық бедерленіп тұрады.

Ол санаулы ғана штрихпен ұлан-ғайыр дала көрінісін көз алдыңа әкеліп, сол сәтте кейіпкерінің жан дүниесіндегі аса күрделі арпалысты ашып бере алатын. Қаламгер шеберлігінің құдіреті де осында еді.

Ғабит Мүсірепов әдебиетпен ғана шектелмей, елдің қоғамдық және мәдени өміріне белсене араласты. Ірі газет-журналдардың редакторы, Қазақстан Жазушылар одағының басшысы және депутат ретінде ұлттық руханияттың дамуына елеулі еңбек сіңірді. Оның әдеби ортадағы беделі айрықша еді. Жас қаламгерлер үшін Мүсіреповтің бір ауыз пікірі мен ақыл-кеңесінің салмағы зор болатын.

Уақыттан биік мұра

Ғабит Мүсірепов 1985 жылы дүниеден өтіп, артында қазақ руханиятының асыл қазынасына айналған мол әдеби мұра қалдырды. Бүгінде оның есімі көшелерге, мектептер мен театрларға берілген. Кітаптары қайта басылып, әр буын оқырманның жүрегіне жол тауып келеді.

Ғабит Мүсіреповті бүгін оқу – қазақ болмысының тектілігін, адалдығын және жан сұлулығын қайта тану. Ол әдебиет тарихында оқулықтағы суретімен ғана таныс классик болып қалған жоқ. Араға ондаған жыл салса да, оқырманымен әлі күнге тілдесіп келе жатқан сырлас қаламгерге айналды.

Оның шығармалары бізге ең басты адамдық құндылықтар – ар-намыс, қадір-қасиет, адалдық пен кісілік туралы сыр шертеді. Сондықтан Ғабит Мүсіреповтің көркем әлемі уақыт өткен сайын алыстамай, қайта жаңа қырынан жарқырап, әр ұрпақпен бірге жаңғыра береді.