Көрермен сырттай тамашалап қана отыратын қойылымдар бар. Ал кейбір спектакльдер оны өз әлеміне тартып, сол оқиғаның бір бөлшегіне айналдырады. Cirque du Soleil-дің OVO қойылымы – дәл сондай туынды. Бірнеше күн бойы Almaty Arena әлемге әйгілі труппаның гастрольдік алаңы ғана емес, бояуы қанық, болмысы тосын, қимыл-қозғалысқа толы әрі көрерменді баурап алатын тұтас әлемге айналды.

Cirque du Soleil-дің Алматыға келуі қаланың мәдени өміріндегі кезекті оқиға ғана болған жоқ. Бұл цирк өнерінің күрделі трюктер жиынтығынан әлдеқашан асып, тұтас сахналық құбылысқа айналған жаңа сипатын танытқан айрықша кездесу еді.

OVO қойылымында акробатика, театр, музыка, хореография, костюм мен жарық өзара үйлесіп, біртұтас көркем әлем қалыптастырады. Мұнда трюктің техникалық күрделілігі ғана емес, оның қандай сезім тудыратыны, оқиға желісіне қалай өрілетіні және кейіпкерлердің болмысын қалай ашатыны маңызды. Сондықтан көрермен демін ішіне тартып, акробаттардың шеберлігіне ғана емес, қиялдан туған ғажайып әлемнің тыныс-тіршілігіне үңіледі.

OVO атауы португал тілінен аударғанда «жұмыртқа» деген мағынаны білдіреді. Қойылымның бүкіл оқиғасы осы жұмбақ нысаннан бастау алады. Жәндіктер әлемінде аяқ астынан пайда болған жұмыртқа оның қалыпты тіршілігіне өзгеріс әкеледі. Ол айналасына қызығушылық пен алаң көңілді, ойын мен қозғалысты, өзіне тартып тұратын тылсым күшті ұйыстырады. Сахнада көбелектер, құмырсқалар, қоңыздар, өрмекшілер және қиялдан туған шағын әлемнің өзге де тіршілік иелері жанданады.

Алайда қойылымның құдіреті жәндіктер әлемін түрлі бояумен бейнелейтін көркем «энциклопедия» ұсынуында емес. Оның мәні әлдеқайда тереңде. Cirque du Soleil осы шағын әлем арқылы тірі табиғатты толассыз қозғалыс, мінездер қақтығысы, ізденіс пен жаңару кеңістігі ретінде танытады.

OVO өз мазмұнын көрерменге тікелей түсіндірмейді. Ол ырғақ, қимыл-қозғалыс және көрнекі бейнелер арқылы тіл қатады. Көрерменге күрделі оқиға желісін жіті бақылаудың қажеті жоқ – қойылымның атмосферасына еніп, оның ішкі ырғағын сезінсе жеткілікті.

Бұл спектакльде тұтас әлем қозғалыстан құралады. Бірі жер бауырлап жылжиды, бірі көкке самғайды, енді бірі құлау мен тепе-теңдіктің арасындағы қылдай шекарада өнер көрсетеді. Кейбір кейіпкерлер аяқ астынан пайда болып, сол сәтте-ақ ғайып болады. Мұның бәрі үлкейткіш әйнекпен зер салған тіршілікті елестетеді. Ондай әлемде ең кішкентай қимылдың өзі тұтас бір оқиғаға айналады.

Қойылымның сырт көзге соншалық жеңіл көрінетін әр қимылының астарында инженерлік дәлдікке пара-пар есеп жатқанын аңғару айрықша әсер қалдырады. Премьера алдында журналистерге OVO-ның көрермен көзіне көріне бермейтін сахна сыртындағы тіршілігі таныстырылды. Ғажайып әсердің қалай жасалатыны дәл осы жерде анық байқалады.

Көрермен залы әлі бос тұрған кезде әртістер жаттығуға кірісіп, қимылдар тізбегін қайта пысықтайды, серіктестерімен үйлесімді әрекет етуді тексереді, әуе белдіктерінде, батуттар мен сахналық құрылымдарда орындалатын күрделі элементтерді қайталайды. Олардың жанында техникалық топ жарық пен дыбыстың, сахналық тетіктердің мінсіз жұмыс істеуін қадағалайды. Ал костюм шеберлері сахнада кейіпкер болмысының табиғи бөлшегіндей көрінетін әрбір бейненің ұсақ детальдарына дейін әзірлейді.

Сахна сыртындағы осынау тынымсыз еңбек ғажайып аяқ астынан пайда болады деген романтикалық түсінікті жоққа шығарады. Мұндағы ғажайып тәртіп пен табандылықтан туады. Ол – сағаттап жаттығудың, сан мәрте қайталаудың, денені толық меңгерудің, өзара сенімнің және ондаған адамның бір ырғақпен әрекет ете білуінің нәтижесі.

Cirque du Soleil-дің көрерменге соншалық күшті әсер қалдыруының сыры да осында болса керек. Сахнадан бәрі жеңіл әрі еркін көрінгенімен, көрермен әр нөмірдің артында орасан зор еңбек пен мүлтіксіз дайындық тұрғанын іштей сезінеді.

OVO қойылымындағы көптеген көрініс қауіп пен сұлулықтың арасындағы осы нәзік тепе-теңдікке құрылған. Соның ең әсерлі сәттерінің бірі – алып әрі тербеліп тұрған жапырақтың үстіне керілген босаң сымда орындалатын нөмір. Бұл көріністегі ширығу соншалық, зал бір сәтте тына қалады. Әртістің әр қадамы әрі мүлтіксіз дәл, әрі мүмкін еместей көрінеді.

Тағы бір эпизодта диаболомен жонглерлік жасау жарық пен қараңғылықтың ойынына ұласады. Ультракүлгін сәуленің жарқылы әр қозғалысты айқын сызыққа айналдырып, ауада жарықпен салынған сурет пайда болғандай әсер қалдырады.

Алайда OVO рекордтар мен адам мүмкіндігінің шегін көрсететін жай ғана нөмірлер шеруіне айналмайды. Қойылымның басты күші – аса күрделі техниканы кез келген көрерменге түсінікті эмоциямен ұштастыра білуінде. Мұнда әзіл де, аңғалдық та, романтикалық желі де, ойын элементтері мен үзілмейтін мерекелік көңіл күй де бар.

Сайқымазақ кейіпкерлер акробатикалық нөмірлердің арасындағы үзіліс ретінде қабылданбайды. Керісінше, олар көрерменді оқиға бойымен жетелеп, қойылымның өзіндік үнін қалыптастырады әрі сахна мен зал арасындағы байланысты үзбей ұстап тұрады. Қанқыз, Саяхатшы және шебер Флипо жай ғана кейіпкерлер емес, көрерменді осы тосын, жарқын әрі балалық аңғалдыққа толы әлемге бастап кіретін жолбасшыларға айналады.

OVO қойылымында музыканың да орны айрықша. Ол мұнда жай ғана көріністі толықтыратын фон емес, спектакльдің тірі тамырындай қызмет атқарады. Вокалист пен жеті музыкант сахнадағы көңіл күйді сол сәтте қалыптастырып, оқиғаға мінез, ырғақ және тыныс береді. Соның арқасында қойылым алдын ала құрастырылған мінсіз механизм секілді көрінбейді. Ол дәл осы сәтте өмір сүріп, әртістердің қимылымен және көрерменнің әсерімен бірге өзгеріп отырады.

OVO-дағы костюмдер де тек көркемдік үшін жасалмаған. Сахналық бейнелерді құрайтын 800-ге жуық бөлшек Монреальда қолмен әзірленіп, әр әртістің дене бітімі мен қозғалыс ерекшелігіне бейімделген. Мұнда пішіннің де, матаның құрылымы мен түсінің де, еркін қимылдауға кедергі келтірмей, кейіпкер мінезін аша білуінің де маңызы зор.

Сондықтан костюм бұл қойылымда хореографияның ажырамас бөлігіне айналады. Ол көрерменге сахнадағы кейіпкердің кім екенін ғана танытып қоймайды, оның қалай қозғалатынын, өзін қалай ұстайтынын және қойылым әлемінде қандай орын алатынын аңғартады.

Қойылымның авторы – режиссер әрі хореограф Дебора Колкер. Ол сирек кездесетін шығармашылық шешімге қол жеткізді. Жәндіктер әлеміне арналған цирк кеңістігін қалыптастыра отырып, оны сыртқы әсемдік пен декорациялық әсердің шеңберінде қалдырмады. OVO – ең алдымен адамға тән сезімдер туралы қойылым. Онда беймәлім дүниеге таңдану, өзгерістен қорқу, өзгені танып-білуге ұмтылу, жаңалық ашудың қуанышы және кез келген бейберекеттіктен үстем түсетін тіршілік қуаты бар.

Жобаның ауқымы да айрықша әсер қалдырады. Қойылым әлем сахналарында 17 жылдан бері көрсетіліп келеді. Осы уақыт ішінде оны 47 елдегі 10 миллионнан астам көрермен тамашалаған. Қазақстандағы гастрольге 25 елден келген 100-ден астам маман жұмылдырылды. Сахнаға 53 әртіс – жоғары деңгейдегі акробаттар, гимнастар мен спортшылар шықты. Олардың арасында әлем чемпиондары да бар.

Алайда бұл сандар статистикалық ауқымды таныту үшін ғана келтірілген дерек емес. Олар қазіргі цирк өнерінің қаншалықты күрделі әрі көпқырлы сипатқа ие болғанын аңғартады. Бүгінде цирк – өнер мен технологияны, шығармашылық пен дәл есепті тоғыстыратын жаһандық индустрия. Мұнда көркем туындыны дүниеге әкелу ірі технологиялық өндірістегідей үйлесімді ұйымдастыруды, жоғары кәсібилік пен мінсіз тәртіпті талап етеді.

Cirque du Soleil-дің Қазақстанға келуі кәсіби тәжірибе алмасу тұрғысынан да маңызды. Гастрольдік бағдарлама көпшілікке арналған қойылымдармен ғана шектелген жоқ. Балалар үйлері мен әлеуметтік мекемелердің тәрбиеленушілеріне, сондай-ақ ерекше қажеттіліктері бар балаларға 200-ден астам билет тегін берілді. Сонымен қатар Cirque du Soleil әртістерінің Қазақстандағы цирк өнері оқу орындарының студенттерімен жабық кездесуі жоспарланды. Жас өнерпаздар үшін бұл мамандықтың ішкі мәдениетімен жақынырақ танысу мүмкіндігі.

Алматыдағы OVO қойылымы қазіргі цирктің дәстүрлі жанр шеңберінен әлдеқашан шығып кеткенін тағы бір мәрте көрсетті. Бүгінгі цирк бір мезетте театрға, музыкалық спектакльге, пластикалық поэмаға және бейнелер арқылы жүргізілген көркем зерттеуге айнала алады.

Мұнда «нөмір» мен «оқиға», «трюк» пен «бейне», «техника» мен «сезім» бір-бірінен бөлінбейді. Барлығы өзара тұтасып, көрерменді қойылым әлеміне толықтай енгізетін айрықша әсер қалыптастырады.

Бәлкім, көрермендердің залдан жай ғана қойылым тамашалағандай емес, шынайы мерекені бастан өткергендей әсермен шығуының сыры да осында болар. Cirque du Soleil ересек адамның бойындағы бала кезден қалған таңдану қабілетін қайта оятады. Бірақ мұны жалаң көрініс пен сыртқы әсер арқылы емес, асқан шеберлік, мінсіз дәлдік және көркем қиял арқылы жүзеге асырады.

OVO-ның жеңіл әрі еркін көрінетін әр сәтінің артында орасан зор еңбек жатыр. Жарқын бояулардың астарында мұқият ойластырылған драматургия бар. Ал жәндіктердің ертегідей әлемі арқылы тіршілік, қозғалыс және үздіксіз жаңару туралы баршаға ортақ терең ой айтылады.

Алматы жай ғана гастрольдік қойылымды тамашалаған жоқ. Бірнеше кеш бойы қала цирк театрдың тілімен сөйлейтін, музыка қозғалысқа айналатын, ал адам тәні өз мүмкіндігінің біз ойлағаннан әлдеқайда кең екенін тағы бір мәрте дәлелдейтін үлкен әлемдік сахнаның бір бөлшегіне айналды.