Көш соңынан көтерілген шаң басылып, көшпелі жұрт көз ұшынан ғайып болғаннан кейін де, иен дала өз сырын ішіне бүгіп қала беретін. Сол сырдың бір ұшы киіз үйдің жасауында, текемет пен сырмақта, кебеже мен сандықтың бетіндегі бедерде, ат әбзелінің нақышында жатты.

Бабалар ойын қағазға түсіріп қалдырмағанымен, көргені мен түйгенін оюға көшірді. Табиғаттың қалпы, төрт түліктің бітімі, көк жүзіне қарап ұққан танымы, береке мен ырысқа деген тілегі – бәрі де өрнекке айналды. Сондықтан қазақ үшін ою тек көз сүйсіндірер әшекей емес, айнала дүниені танудың, ұрпаққа ұғым жеткізудің өзіндік бір жолы болды.

Дала тіршілігінен туған өрнек

Қазақ оюының түп-төркінін көшпелі тіршіліктен бөліп қарау қиын. Даламен біте қайнасқан адам айналасындағы дүниеге жай көз салмай, оның мінезін, бітімін, қозғалысын танып отырды. Малдың мүйізі, құстың қанаты, өсімдіктің сабағы, күн мен айдың кескіні – шебер қолында бірте-бірте оюға айналып, тұрмыстық бұйымдардың бетіне қонды.

Зерттеушілер қазақ оюларын жан-жануарға, өсімдікке, геометриялық пішіндерге және аспан денелеріне қатысты өрнектер деп бірнеше топқа бөліп қарайды. Солардың ішінде жануар бітімінен алынған оюлар көбірек кездеседі.

Қазақ оюының ең кең тараған өзегі – «мүйіз». Оның «қошқар мүйіз», «арқар мүйіз», «бұғы мүйіз», «қос мүйіз» тәрізді талай түрі бар. Бірде иіріле келіп тұйықталса, бірде қосарланып, бірде бір өрнектен екіншісі өрбіп, тұтас бір әсем бедер түзеді.

Мүйіз өрнегіне көбіне мал-жанның көбеюі, ырыс-несібе, өсіп-өну, молшылық сияқты ұғымдар сабақтастырылған. Алайда оның мәнін бір ғана түсінікпен шектеуге болмайды. Оюдың қай бұйымға түскені, өзге өрнектермен қалай қабысқаны, қандай қалыпта берілгені де оның мазмұнына әсер еткен.

Қазақ шеберлері көк әлемінің белгілерін де оюға арқау етті. Күнге, айға, жұлдызға ұқсас бедерлер, шеңбер мен ирек, шиыршық пен тарамдалған пішіндер халықтың табиғат құбылыстары мен дүние жаратылысы жөніндегі ұғым-түсініктерімен ұштасып жатты.

Сондықтан оюды әр белгісіне дайын мағына таңылған таңбалар жинағы деу дұрыс емес. Бір ою әр жерде әр басқа реңк алып, өзге өрнекпен қабысқанда мағынасы да түрленіп отырған. Қазақ оюының тереңдігі де осында.

Оюға түскен өмір

Ою қазақ тұрмысынан бөлек өмір сүрген жоқ. Ол сырмақ пен текеметке, алаша мен кілемге, киім мен бас киімге, ағаш, сүйек, былғары және металдан жасалған бұйымдарға салынды. Шебер үшін оюдың түрі ғана емес, оның қай тұсқа орналасқаны, қандай түспен берілгені, айналасындағы өзге өрнектермен қалай жарасқаны да маңызды еді.

Кейбір өрнектерді халық жамандықтан сақтайтын, бәле-жаладан қорғайтын нышан деп таныған. Сол себепті ою киімнің жағасы мен өңіріне, етек-жеңіне, бас киімге, аяқкиімге, үй ішіндегі күнделікті заттарға түсірілді. Мұндай оюдың астарында «аман бол», «берекең артсын», «пәле-жала жоламасын» деген ізгі ниет жатты.

Ал өсімдікке, жан-жануарға қатысты өрнектер арқылы тіршіліктің жалғасуы, көбею, көктеу, жаңару, ырыс пен молшылық секілді ұғымдар берілген. Қанат, мүйіз, жапырақ, сабақ, ирек пен сынық сызық бір өрнектің бойында тоғысып, әр шебердің қолында жаңа кейіпке енді.

Шебер дайын үлгіні сол қалпында қайталай бермеген. Ол атадан жеткен оюдың негізін сақтай отырып, өз талғамына қарай түрлендірген, бір өрнекті екіншісімен ұштастырған, жаңа үйлесім тапқан. Сол арқылы дәстүр үзілмей сақталып қана қоймай, әр буынның қолымен жаңарып отырды.

Сондықтан бір қарағанда ұқсас көрінетін оюлардың өзінен әр шебердің қолтаңбасын тануға болады. Дәстүр бәріне ортақ болғанымен, оны өрнектеудің жолы әркімде әртүрлі еді.

Көнеден жетіп, бүгінге жалғасқан өнер

Қазақ оюы бүгінде киіз үй мен көне бұйымдардың ғана еншісінде қалған жоқ. Ол заманауи киім үлгілерінен, тұрмыстық заттардан, интерьерден, сәулет пен графикалық безендіруден де көрінеді. Қазіргі суретшілер мен дизайнерлер дәстүрлі өрнекті сол күйінде көшіріп алуға емес, оның табиғатын танып, бүгінгі талғамға сай жаңаша сөйлетуге ұмтылып жүр.

Ұлттық ою Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туында да бар. Тудың сабы жағындағы тік жолаққа қазақтың дәстүрлі өрнегі түсірілген. Бұл – ғасырлар бойы тұрмыспен бірге жасасқан ұлттық нақыштың қазіргі мемлекеттік рәмізден де орын алғанының бір көрінісі.

Қазақ оюына үңілген сайын, оның жай ғана сән емес екенін анық аңғарамыз. Оның бойында көшпелі өмірдің ізі, табиғатпен етене тіршіліктің бедері, халықтың сұлулық туралы талғамы мен дүние жөніндегі түсінігі жатыр.

Мүйіздей иірілген сызықтарға, сабақтай тараған өрнектерге, бір-біріне дәл жалғасқан геометриялық бедерлерге зер салсақ, бұрынғы шеберлердің қоршаған дүниені қалай танығанын көреміз. Олар даланы, мал мен аңды, өсімдікті, аспан әлемін дәлме-дәл бейнелеуді мақсат етпеді. Көргенін ықшамдап, мәнін сұрыптап, оюға айналдырды.

Содан болар, ғасырлар өтсе де қазақ оюы бізге жат емес. Оның тілін түгел тарқатып бере алмасақ та, иірімінен ұлттық мінезді, талғамды, далаға тән таныс бір болмысты бірден аңғарамыз. Бабалар сөзбен айтпағанын кейде осылай өрнекпен жеткізген.