Флейта мен саксофонның бір-біріне ұқсайтын тұсы аз. Бірі ауадай жеңіл, мөлдір әрі нәзік үнімен танылса, екіншісі қоңыр да барқыт тембрімен, джазға тән еркіндігімен ерекшеленеді. Ал осы екі аспаптың ортасында олардың үнін демеп, кейде өзара пікірталасқа жетелеп, кейде біртұтас музыкалық кеңістікке ұйыстыра алатын фортепиано бар.

Академиялық сахнада мұндай құрам жиі кездесе бермейді. Ал аспаптар тізгінін музыкалық өмірі бүгінде Вена, Мәскеу және Астана қалаларымен сабақтасып жатқан үш жас қазақстандық өнерпаз ұстағанда, концерттің қызығы тіпті арта түседі.

Кәмилә Исмағұлова флейтада ойнайды және Вена музыка және орындаушылық өнер университетінде білім алып жүр. Айша Райымхан Петр Чайковский атындағы Мәскеу мемлекеттік консерваториясында оқуын жалғастырса, оның сіңлісі Ажар Райымхан Гнесиндер атындағы Ресей музыка академиясында академиялық саксофон өнерін меңгеруде.

Соңғы бес жыл бойы олардың өмірі консерваториядағы сабақтармен, шеберлік дәрістерімен, байқаулармен және күнделікті дайындықпен өріліп келеді. Алайда шетелде жинақталған тәжірибе оларды өнер жолының алғашқы кезеңінен білетін туған елдің тыңдарманы алдында айрықша мәнге ие болады.

Үш өнерпаздың Күләш Байсейітова атындағы камералық залдағы кездесуі – табысты студенттердің кезекті концерті ғана емес. Бұл – түрлі музыкалық мектептерді, мінездер мен дыбыс туралы түсініктерді бір сахнада тоғыстыруға жасалған талпыныс. Әрқайсысы туған сахнасына өзіндік тәжірибесін ала келеді. Ал басты қызық үш бөлек үн бір ансамбльге айналған сәттен басталады.

Музыкалық кеш қарама-қайшылықтар сабақтастығына құрылған. Мұнда романтикалық классика джазбен, көпшілікке таныс опералық әуен авангардтық туындымен қатар өріледі. Ал үлкен оркестрге лайықталған музыка камералық сипатқа ие болады.

Осындай тәжірибелік ізденістердің бірі – Джордж Гершвиннің «Блюз сарынындағы рапсодиясы». Бұл шығарманы тыңдарман кең тынысты оркестр сүйемелімен естуге дағдыланған. Ал камералық нұсқада оның табиғаты өзгеше ашылады. Ұсақ детальдар, ырғақтық үнқатысулар және музыканың өзіне тән импровизациялық еркіндік алдыңғы қатарға шығады.

Бағдарламадағы тағы бір премьера – британдық композитор әрі саксофоншы Энди Скоттың Three Letter Word шығармасы. Бұл туынды екі музыкалық әлемнің шекарасында өмір сүреді: академиялық дәлдік джазға тән иілгіштікпен үнемі бетпе-бет келеді. Музыканттарға өз партияларын қатесіз орындау жеткіліксіз. Олар ортақ ырғақты сезініп, бір-бірінің әрбір қимылына лезде жауап беріп, жанды сұхбат әсерін сақтауы керек.

Әр өнерпаздың жеке бағдарламасы дербес музыкалық портрет ретінде құрылған.

Алдымен Кәмилә Исмағұлованың флейтасы өзінің үйреншікті, әуезді болмысымен танылады. Габриэль Форенің Фантазиясында оның үні тыныстан туғандай еркін естілсе, «Евгений Онегин» операсындағы Ленский ариясында аспап адам дауысын алмастырып, Чайковский шығармасындағы ең лирикалық көріністердің бірінің көңіл күйін жеткізуге тиіс.

Алайда одан кейін флейта туралы қалыптасқан түсінік түбегейлі өзгереді.

Ян Кларктың Zoom Tube пьесасында классикалық аспап битбокс жасап, ысылдап, ысқырып, бір мезетте бірнеше дыбыс шығарады, тіпті кей тұста электрогитараны елестетеді. Орындаушы аспапта ойнап қана қоймай, музыка барысында ән айтуы, шұғыл ауа екпіндерін, ширек тондар мен мультифониканы қолдануы қажет.

«Zoom Tube шығармасымен жұмыс істеу оңай болған жоқ. Мұнда аспапқа мүлде басқа көзқарасты талап ететін заманауи орындау тәсілдері қолданылады. Тынысты, дауысты, ырғақты және саусақ қозғалысын бір мезетте бақылау керек. Пьесаны орындаудың қызығы да осында, ол флейтаны тыңдарман күтпеген қырынан танытады», – дейді Кәмилә Исмағұлова.

Айша Райымханның бағдарламасында негізгі назар аспаптың тембріне емес, музыкалық бейнеге аударылады. Оның фортепианолық бағыты Феликс Мендельсон Скерцосының жеңіл де әуе сипатты үнінен Сергей Рахманинов музыкасының драмалық тереңдігіне, одан әрі Морис Равельдің құбылмалы, шынайы дүниеден тыс жатқандай әсер қалдыратын әлеміне жетелейді.

«Түнгі Гаспар» цикліндегі «Ундина» – судың дербес кейіпкерге айналған сәтін бейнелейтін музыка. Ол жарқырап, қозғалып, пішінін өзгертіп, бірде жақындай түссе, бірде ғайып болады. Пианист үшін бұл тек техникалық сынақ емес. Аса күрделі музыкалық өрнектің ар жағынан жеңілдік сезімін сақтап, бүкіл дыбыстық кеңістік өздігінен туындап жатқандай әсер қалдыру қажет.

Ажар Райымханның міндеті басқа – саксофонды тыңдарманға үйреншікті түсініктен тыс қырынан таныту. Көпшілік бұл аспапты әлі де ең алдымен джазбен, түнгі клубпен немесе эстрадалық оркестрмен байланыстырады. Алайда саксофонның академиялық тарихы әлдеқайда кең. Оның тембрлік мүмкіндігі заманауи партитурада да, кино музыкасында да бірдей нанымды естілуге жол ашады.

Ажардың орындауында Эннио Морриконенің Cinema Paradiso фильміне жазған музыкасы шырқалады. Бұл шығармада саксофонның болмысы виртуоздық арқылы емес, жылы, сәл мұңды әрі адам дауысына жақын интонация арқылы ашылады.

«Тыңдарманның саксофонға деген көзқарасының қалай өзгеретінін бақылағанды ұнатамын. Көпшілік оны академиялық бағдарлама аясында алғаш рет естіп, бұл аспаптың соншалықты жұмсақ, терең әрі әсерлі үн шығара алатынына таңғалады. Кейде концерттен кейін адамдар саксофонды өздері үшін қайта ашқанын айтады», – дейді Ажар Райымхан.

Ол үшін мұндай жобалардың маңызы – қалыптасқан шекараларды бұзуында. Академиялық музыка қатаң ережелерге бағынған тұйық кеңістік ретінде қабылданудан қалады, ал аспаптар өздеріне таңылған тұрақты рөлдерден босайды. Флейта рок-гитарадай үн шығарып, саксофон нәзік лириканы жеткізе алады, ал фортепиано тұтас бір оркестрдің міндетін атқарады.

Алайда мұндай еркіндіктің артында ұзақ жылдарға созылған тәртіп пен табанды еңбек жатыр. Еуропа мен Ресей консерваторияларында білім алу – әйгілі ұстаздармен жүздесіп, жаңа репертуармен танысу ғана емес. Бұл – орындаушылық техниканы қайта-қайта жетілдіру, өзгеше кәсіби ортаға бейімделу және өзіндік мәнерді үздіксіз іздеу.

«Шетелде білім алған бес жыл ішінде біз түрлі музыкалық мектептермен және Қазақстанда сирек орындалатын заманауи шығармалармен таныстық. Біз үшін бұл тәжірибені меңгеру ғана емес, оны елге алып келіп, көпшілікпен бөлісу және еліміздің музыкалық өмірінің бір бөлігіне айналдыру маңызды», – дейді Ажар.

Сондықтан олардың туған сахнаға оралуын оқу жылдарының қорытынды концерті деп қана қабылдау қиын. Олар жинаған шеберлігін көрсету үшін емес, жаңа тәжірибенің қазақстандық тыңдарманмен қаншалықты еркін тілдесе алатынын байқау үшін келеді.

Бұл сұхбатта бағдарламаға енген музыка ғана маңызды емес. Түрлі кәсіби ортада қалыптасып келе жатса да, бір туған елмен байланысын үзбеген үш өнерпаздың жүздесуі де айрықша мәнге ие.

Сахнада бұл оқиға сөзсіз баяндалады. Флейтаның тынысы, саксофонның терең үні және бір кешке үшеуіне де ортақ музыкалық кеңістікке айналатын фортепиано арқылы өріледі.