Қазақ мәдениетінің тарихында бүкіл бір дәуірдің ұлылығы мен қасіретін өз тағдырына сыйғызған тұлғалар бар. Кенен Әзірбаев – сондай сирек дарындардың бірі. Бір ғасырға жуық ғұмыр кешкен ол (1884-1976) дәстүрлі көшпелі тіршіліктің соңғы кезеңін, ХХ ғасыр басындағы аласапыранды, ұжымдастыру науқанын, Ұлы Отан соғысын және жаңа қоғамдық құрылыстың қалыптасуын көзімен көрді. Халықтың мұңы мен үмітін, қуанышы мен күйзелісін жүрегінен өткізіп, ән мен жырға айналдырды.

Кенен 1884 жылы Мәтібұлақта дүниеге келді. Бұл мекен бүгінде Жамбыл облысының Қордай ауданына қарайды. Туған өлкенің кең даласы, тау бөктерінің көркем табиғаты мен ел ішіндегі әншілік дәстүр болашақ ақынның өнер жолына ерте бастан ықпал етті.

Оның балалық шағы ауыр өтті. Анасынан ерте айырылған Кенен бозбала күнінен бейнетті еңбекке араласты. Соған қарамастан, өнерге деген құштарлығы жыл өткен сайын арта түсті. Домбыра тартып, ән айтуға, өз жанынан өлең мен әуен шығаруға жастайынан ден қойды.

Кененнің ең үлкен мектебі – қазақ даласының бай ауыз әдебиеті мен әншілік дәстүрі еді. Ол өз дәуірінің белгілі ақындарымен араласып, айтысқа түсіп, алдыңғы буын өнерпаздардың асыл мұрасын бойына сіңірді. Осылайша бірте-бірте өзіне ғана тән үні мен шығармашылық қолтаңбасын қалыптастырды.

Дәуір үні

Кенен Әзірбаевтың шығармашылық мұрасы ауқымдылығымен таңғалдырады. Ол жүзден астам әннің, көптеген өлең-толғаудың, дастан мен күйдің авторы. Жанрлық өрісі кең, тақырыптық аясы бай туындыларының көбі өзі өмір сүрген кезеңнің көркем шежіресіне айналды.

Кенен әндерінің өзегінде терең сезім мен мөлдір сыр жатыр. Ақын-сазгердің кеңінен танылған шығармаларының бірі – «Бұлбұл». Оның туындыларында табиғат көрінісі, адам жанының толқынысы мен заман тынысы өзара үйлесіп, тұтас көркем өрнекке ұласады.

Кенен ел басынан өткен оқиғаларға сырттай бақылаушы болып қалған жоқ. Ол 1916 жылғы Жетісудағы ұлт-азаттық көтерілісіне қатысты. Сол дәуірдің алмағайып оқиғаларын әндері мен жырларына арқау етіп, халық тағдырын, дала өміріндегі өзгерістерді және қарапайым елдің тұрмыс-тіршілігін толғады.

Ұлы Отан соғысы жылдарында Отан қорғау тақырыбы да оның шығармашылығынан кең орын алды. Кенен басқа да халық ақындары секілді алмағайып кезеңде ән-жырымен жұртқа жігер беріп, ел рухын көтерді.

Кенен Әзірбаев – қазақтың суырыпсалма ақындық өнерінің көрнекті өкілі. Оның шығармашылық өмірінде айтыстың орны айрықша болды. Ақынның қалыптасуына Жамбыл Жабаев зор ықпал етті. Сондықтан Кененді Жамбылдың шәкірті әрі өнердегі ізбасары деп бағалайды. Халық поэзиясының көрнекті өкілдерімен етене араласуы оның Жетісудағы әншілік-ақындық мектептің дәстүрін лайықты жалғастыруына жол ашты.

Кенен шығармаларында сыршылдық пен сергек байқағыштық, халықтық әзіл мен әлеуметтік ой өзара сабақтасып жатады. Ол адам көңілінің нәзік иірімдерін де, күллі дала тіршілігіне ықпал еткен үлкен оқиғаларды да шебер жырға қосты.

Өнерге арналған өмір

Кенен Әзірбаев ондаған жыл бойы дәстүрлі ән мәдениетін сақтап, оны кейінгі ұрпаққа жеткізген көрнекті өнер иелерінің бірі болды. Оның бойында ақындық, сазгерлік, әншілік, орындаушылық және суырыпсалмалық өнер тұтас тоғысты. Ол бабадан жеткен дәстүрдің арқауын үзбей, жаңа заманның тынысын да шығармаларына сіңіре білді.

Кенен Әзірбаевтың өнердегі еңбегі мемлекет тарапынан жоғары бағаланды. Ол Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері атанып, 1961 жылы Қазақ КСР-інің халық ақыны атағына ие болды. Сондай-ақ Ленин және Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталды.

Алайда Кенен тұлғасының биігін атақ пен марапат қана айқындамайды. Ол өмірінің соңына дейін өнерден қол үзбей, қалың елімен етене байланысын сақтады. Бар ғұмырын халықтан тамыр тартқан ән мен жыр дәстүріне арнады.

Өшпес өнеге

Бүгінде Кенен Әзірбаевтың есімі көшелерге, білім және мәдениет мекемелеріне берілген. Тараз қаласындағы Жамбыл облыстық филармониясы ақынның атымен аталады. Туған жерінде Кенен Әзірбаевтың әдеби-мемориалдық музейі жұмыс істейді.

Дегенмен ақынға қойылған ең қастерлі ескерткіш – халық жүрегінен өшпеген әндері. «Бозторғай», «Қордай», «Анама» және басқа да туындылары бүгінгі концерт сахналарында шырқалып, заманауи өнерпаздардың орындауында жаңаша тыныстап келеді. Бұл шығармалар әр тыңдаушыны Кененнің қайталанбас музыкалық әлеміне жетелейді.

Кенен Әзірбаев ХХ ғасырдың небір дауылын басынан өткерсе де, халықтық ән мен жырдың алтын арқауын үзбей, кейінгі буынға аманат етті. Оның әуендері халқымыздың рухани кеңістігінде өмір сүріп, ұрпақтарды өзара жалғап келеді. Сол әндер арқылы өзі куә әрі жыршысы болған дәуірдің үні бүгінге жетіп, келешекке жол тартуда.