Венеция биенналесінде қазіргі өнер көбіне тосын шешім, ауқымды форма, әсерлі бейне арқылы сөйлейді. Әр елдің павильоны көрермен назарын өзіне аударуға, ой салуға, есте қалуға ұмтылады. Ал Қазақстан бұл жолы басқа бағытты таңдады. Біздің павильон дабыраға емес, тереңдікке, сыртқы әсерге емес, ішкі сезімге сүйенеді. Ол көрерменді асықтырмайды. Керісінше, бір сәт аялдап, үнсіздікті тыңдауға, кеңістікпен тілдесуге, өткеннің ізі қалай дыбысқа, бейнеге, қозғалысқа және ішкі толғанысқа айналатынын сезінуге шақырады.

61-ші Венеция биенналесінде Қазақстан «Qoñyr: Тыныштық архиві» жобасын ұсынып отыр. Павильон биенналенің негізгі бағыттарының бірі саналатын Арсенал маңындағы Museo Storico Navale кеңістігінде орналасқан. Жобаның кураторы – Сырлыбек Бекбота. Қатысушылар қатарында Ардақ Мұқанова, ADYR-ASPAN, Анар Әубәкір, Смайыл Баялиев, Нұрбол Нұрахмет, Мансұр Смағамбетов және Оралбек Кабөке бар.

Биенналенің биылғы ортақ тақырыбы – In Minor Keys. Бұл атаудың өзі қатқыл үннен гөрі баяу ырғаққа, ашық ұраннан гөрі астарлы ойға, сыртқы көріністен гөрі ішкі күйге жақын. Дәл осы тұста қазақтың «қоңыр» ұғымы ерекше мәнге ие болады. Қоңыр – жай ғана түс емес. Ол үннің жұмсақтығы, даланың тынысы, жердің иісі, адамның сабыры, көңілдің байыпты қалпы, тарих тереңінен жеткен ішкі әуен.

Ежелден қазақ дүниетанымында «қоңыр» ұғымы ерекше орын алады. «Қоңыр дауыс», «қоңыр ән», «қоңыр үн» деген тіркестерде тек дыбыстың сипаты ғана емес, тұтас мінез, болмыс жатыр. Бұл айқайсыз айтылатын ақиқат, салмақты сөз, сабырлы сезім, жанға жақын әуен. Сондықтан Қазақстан павильонын қазіргі өнер тілімен жасалған мәдени аударма деуге болады. Ғасырлар бойы тілде, күйде, көшпелі кеңістікті сезінуде, халықтың ішкі әлемінде сақталған ұғым енді халықаралық өнер алаңында жаңа сипат алып отыр.

Бұл жобаның құндылығы – Қазақстанды дайын этнографиялық белгілер арқылы көрсетуге ұмтылмауында. Мұнда ұлттық мәдениет көрнекі символдар жиынтығы ретінде ұсынылмайды. Павильон көрерменге дайын түсіндірме бермейді, оны белгілі бір күйге енгізеді. Адам дыбыс, жарық, материал, бейне, тұрмыстық фрагменттер мен цифрлық образдар арқылы жүріп отырып, бірте-бірте «тарих өткен шақта қалып қойған дүние емес, бүгін де тыныстап, адам санасына әсер етіп тұр» деген ойға келеді.

Экспозициядағы маңызды арналардың бірі – даланың акустикасы. Мұнда дыбыс жай фон емес, көрерменді бастап жүретін негізгі тілдің бірі. Тұяқ дүбірі, кеңістіктегі тербеліс, қозғалыстың жаңғырығы, үн мен үнсіздіктің алмасуы көрмені көзбен ғана емес, тұтас болмыспен қабылдауға жетелейді. Бұл тыңдау тәжірибесі. Дала ешқашан бос кеңістік болған емес. Оның өз ырғағы, өз дыбысы, өз тынысы бар. Сол дыбыстар арқылы адам бағыт тапқан, уақытты сезген, қашықтықты межелеген, табиғатпен байланыс құрған.

Steppe Architectonics жұмысы осы әсерді тереңдете түседі. Ондағы ірі формалар жылқы бейнесімен астасады. Қазақ үшін жылқы – көшпелі өмірдің ғана белгісі емес. Кеңістікті өлшеудің, жолды сезінудің, еркіндікті танудың, тарихи қозғалыстың бір бөлігі. Бірақ павильонда бұл образ тура мағынасында берілмейді. Ол кеңістікті қабылдау тәсіліне айналады. Монументалды пішіндер, дыбыс пен композиция көрерменді белгілі бір тақырыпқа емес, белгілі бір ішкі күйге алып кіреді. Бұл жерде өткеннің ізі музей витринасында тұрған зат емес, кеңістіктің өзіне сіңген тірі құбылыс ретінде сезіледі.

Жобада ХХ ғасыр тәжірибесіне, жеке адам мен қоғамның тағдырына арналған бағыт та бар. Мансұр Смағамбетов, Оралбек Кабөке және Нұрбол Нұрахметтің жұмыстары кеңестік кезеңнің тұрмысына, балалық шаққа, үй ішіндегі таныс көріністерге, күнделікті өмірдің қарапайым бөлшектеріне және ауыр тарихи қабаттарға назар аударады. Мұнда өткен өмір ескі теледидардан, үй жиһазынан, тұрмыстық заттардан, көзге таныс көріністерден байқалады. Кейде үлкен тарихтың айта алмағанын адамның жеке естелігі, үй ішіндегі тыныш деталь, бала күннен қалған бейне сақтап қалады.

Осы тұрғыдан алғанда, павильон Қазақстанды бір ғана әдемі образбен шектемейді. Ол қазіргі қазақстандық болмыстың бірнеше қабаттан тұратынын көрсетеді. Мұнда дала дүниетанымы да, музыкалық дәстүр де, кеңестік мұра да, отбасылық естелік те, жоғалту сезімі де, рухани ізденіс те, жаңа технология да қатар өріледі. Бұл өткенді көрсететін музей емес, кешегі күннің бүгінгі тілге қалай әсер ететінін сезіндіретін кеңістік.

Ардақ Мұқанованың Qoñyr Äulie: Immersion into the Quiet Depths жұмысы экспозициядағы ерекше бағыттардың бірі. Ол Қоңыр әулие үңгірінің сакралды бейнесімен байланысты. Суретші кеңістікті сканерлеу секілді цифрлық құралдар арқылы киелі орынның көркемдік болмысын жаңа визуалды деңгейге шығарады. Бұл жерде технология киелі кеңістікпен диалогқа түседі. Осы арқылы қазіргі Қазақстан үшін маңызды ой айтылады – цифрлық форма болашақтың ғана құралы емес, мәдени мұраны жаңаша танудың да жолы бола алады.

Мұра мен қазіргі өнер тілінің осылай тоғысуы павильонды халықаралық көрермен үшін де маңызды етеді. Бүгінгі әлемдік өнер кеңістігінде бұрынғы орталықтарға ғана емес, уақыт, табиғат және адам туралы өзіндік түсінігі бар мәдениеттерге назар артып келеді. Қазақстан павильоны сырт көздің күткеніне бейімделуге тырыспайды. Керісінше, қазіргі өнерге қазақтың «қоңыр» категориясы арқылы қарауды ұсынады. Бұл ұғымды қарапайым экзотикаға айналдырмайды, оның ішкі тереңдігін сақтайды.

Жобаның ашық конкурс арқылы іріктелуі де маңызды. Бұл Қазақстанның халықаралық өнер алаңында өзін таныстыру тәсілінің жаңарып келе жатқанын көрсететін қадам. Ұлттық павильон жабық шешіммен емес, ашық шығармашылық бәсеке арқылы қалыптасты. Мұндай тәжірибе отандық өнерді шетелде жүйелі, әділ әрі кәсіби түрде таныстыру мәдениетін нығайта түседі.

Венеция биенналесі – әлемдік өнердің ең беделді алаңдарының бірі. Биыл оған 100 ұлттық павильон мен 31 параллельді іс-шара қатысып отыр. Осындай ірі кеңістікте Қазақстанның көрінуі тек мәдени дипломатияның жетістігі ғана емес, еліміздің қазіргі өнері күрделі, дербес тіл қалыптастырып келе жатқанын көрсететін мүмкіндік.

«Qoñyr: Тыныштық архиві» жобасының әсері де осында. Ол «қазіргі өнердегі Қазақстан қандай?» деген сұраққа бір ғана дайын жауап бермейді. Керісінше, бірнеше есік ашады. Бір көрермен үшін бұл – дыбыс пен кеңістік туралы әңгіме. Екіншісі үшін – мұра мен тарихи сана туралы ой. Үшіншісі үшін – толық аударуға келмейтін, бірақ сезінуге болатын мәдени ұғыммен кездесу.

Қазақстан Венецияда өзін қатты дауыспен емес, ішкі резонанс арқылы танытып отыр. Бұл павильонда үнсіздіктің өз үні бар. Онда тұяқ дүбірі, табиғат тынысы, ұрпақ аманаты, адамның ішкі күйі естіледі. Бәлкім, бүгінгі әлемге дәл осындай үн керек шығар. Бәрін түсіндіріп тастауға ұмтылмайтын, бірақ адамды тыңдауға, сезінуге және ойлануға мәжбүр ететін қоңыр үн.