Кейде шынайы заманауилық мүлде жаңа бейнеден емес, көне мұраға жаңаша көзқарастан бастау алады. Алматыдағы Әбілхан Қастеев атындағы Ұлттық өнер музейінде ашылған «Таңбалы: Бабалар коды» көрмесімен жүздескен сәтте дәл осындай әсерге бөленесің. Бұл жоба дәстүрлі музейлік экспозицияның үйреншікті сүрлеуімен жүрмейді. Мұнда өткен дәуір шыны астына мұқият қойылып, құрғақ түсіндірменің аясында қалып қоймайды. Керісінше, көрме көне бейнелерге қайта жан бітіріп, олардың үнін бүгінгі санаға жақындатуды мақсат етеді. Бұл үн – музей кеңістігінің салқын тынысынан да, археологияның ресми тілінен де бөлек, адамға етене, жүрекке жылы, тірі үн.

Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің қолдауымен «Таңбалы» мемлекеттік тарихи-мәдени және табиғи музей-қорығы ұйымдастырған бұл көрме алғашқы сәттен-ақ әңгіменің аясын кеңейтеді. Мұнда сөз тек петроглифтерді өткеннің бірегей жәдігері ретінде таныту туралы ғана емес. Әңгіме – мәдени мұраның бүгінгі визуалды әлемде өз болмысын жоғалтпай, жай ғана сәндік нысанға айналмай, қалай өмір сүре алатыны жөнінде.

Экспозиция фототуындыларды, арт-объектілерді, мультимедиялық шешімдерді, жасанды интеллект элементтерін, 3D-голографиялық проекцияны және цифрлық навигацияны бір арнаға тоғыстырады. Алайда оның негізгі қуаты технологиялық әсерде емес. Керісінше, көрменің басты өзегі – түпнұсқаға ұқыппен әрі құрметпен қарау идеясында жатыр.

Көрменің атауының өзі оны танудың кілтін ұсынады. Мұнда Таңбалы жай ғана археологиялық кеңістік ретінде емес, ата-бабалардан жеткен тылсым код ретінде көрінеді. Бұл – ежелгі адамның әлем, табиғат, ғұрып пен ғарыш туралы танымы бедерленген таңбалар жүйесі. Осы тұрғыдан алғанда, көрме көрерменді тек сырттай тамашалауға емес, терең үңілуге шақырады. Ол ақпарат алудан гөрі, бейне үнсіздігінен арылып, тіл қата бастайтын кеңістікке біртіндеп енуге жетелейді.

Фотосуретші Владислав Ким, жобаның экспозициялық шешімінің авторы ретінде, бұл жұмыстың алдын ала есептелген көркемдік стратегиядан емес, ішкі түйсікке айналған ерекше кездесуден бастау алғанын айтады. Ол Таңбалы туралы сырттай әсердің тілімен емес, тәнмен сезілген жақындықтың тілімен сөйлейді. Суретшінің айтуынша, ұзақ уақыт бойы петроглифтер оған көркемдік зерттеудің нысаны ретінде қабылданбаған. Тек бір сапары кезінде өзі «ішкі бетбұрыс» деп сипаттайтын сәт туған кезде ғана бәрі өзгерген.

Суретшінің естелігінше, Таңбалыда бейнелер бір сәтте өздігінен айқындала бастаған – баяғыда фотопленкадан сурет біртіндеп көрінгендей. Дәл сол мезетте көне таңбаны қайта көруге болатыны туралы түйсік пайда болады. Оны археологиялық дерек ретінде ғана емес, дербес көркем бейне ретінде қабылдау мүмкіндігі ашылады.

Осы ой бүкіл көрменің өзегіне айналған. Жоба көне мұраны заманауи тілмен «түсіндіруге» ұмтылмайды. Керісінше, қазіргі көркемдік тәсілдер түпнұсқаға апарар жолды ашу үшін ғана қызмет етеді. Владислав Ким үшін «петроглифтің бірде-бір пикселін бұзбау» – басты қағида. Ол суреттің пішінін өзгертпейді, сызықтарына араласпайды, бейнені толықтырмайды. Бар назар жарыққа, тас бетінің реңі мен фактурасына аударылады. Сол арқылы бейненің өздігінен ашылуына мүмкіндік беріледі.

Жобаның ең қуатты қырларының бірі де осында: ол көне өнерді еліктеп қайта жасауды мақсат етпейді, керісінше, оны көруді, сезінуді қайта үйренуге шақырады. Владислав Ким осы ойды өте дәл жеткізеді. Оның пайымынша, петроглиф – жай ғана «қозғалмайтын сурет» емес, көрерменмен тілдесе алатын тірі бейне. Бәлкім, дәл сондықтан да бұл көрме жекелеген нысандардың жиынтығынан гөрі, баяу өрбитін үнқатысу кеңістігі секілді әсер қалдырады. Мұнда көп нәрсе кідіріс арқылы, зейін арқылы, бейнемен іштей табысу арқылы ашылады. Әдетте үнсіз, тілсіз деп қабылданатын тас енді тарихтың тірі куәгеріне айналып, сөйлей бастайды.

Бұл туындылардың дүниеге келген ортасының өзі айрықша мәнге ие. Суретшінің айтуынша, Таңбалыда түсірілім жасау тек техникалық дайындықты ғана емес, төзімділікті де талап етеді. Үскірік жел, ызғарлы суық, судың тапшылығы, күрделі жер бедері, жарықты сағаттап күту, кейде бір нүктеге қайта-қайта оралу қажеттігі – мұның бәрі шығармашылық үдерістің ажырамас бөлігіне айналған.

Алайда бұл жұмыстың ең басты «бірлескен авторы» – күн сәулесі. Жарықтың түсу бұрышы, оның дәлдігі мен сәттің өткіншілігі петроглифтің ашылу-ашылмауын айқындайды. Бір мезетте бейне жарқ етіп көрінсе, келесі сәтте қайтадан көлеңкеге сіңіп жоғалады. Владислав Кимнің айтуынша, жүздеген кадрдың ішінен кейде бір ғана сурет қалады.

Бұл жайтты тек түсірілімнің қиындығын сипаттайтын дерек ретінде қабылдауға болмайды. Ол, ең алдымен, көрменің ішкі табиғатын тереңірек ұғындыру үшін маңызды. Өйткені мұнда біз жедел тұтынылатын визуалды өнімді емес, ұзақ үңілудің, сабырлы ізденістің және материалмен дерлік аскеттік деңгейде жұмыс істеудің нәтижесін көріп отырмыз.

Сонымен қатар, жобада көне мұра мен заманауи технологияның тоғысқан. Экспозицияда мультимедиялық форматтар мен жасанды интеллект құралдары қолданылғанымен, мұнда да нәзік тепе-теңдік сақталған. Владислав Ким бұл тәсілдерге айрықша сақтықпен қарайды. Оның пікірінше, цифрлық құралдар, әсіресе жас аудитория үшін, қызығушылықты арттыра алады. Алайда ол маңызды бір қатерге назар аударады: егер көрермен петроглифті технологиялық өңдеудің нәтижесі ретінде қабылдай бастаса, онда ең басты құндылық – түпнұсқалық әлсірейді.

Сондықтан бұл жобада жасанды интеллект автордың рөлін атқармайды. Керісінше, ол аса ұқыпты дәнекер қызметін орындайды. Контексті «жандандырады», бірақ нысанның өзін қайта жазбайды.

Дәл осы тұста көрменің көркемдік интонациясы халықаралық кеңістікпен тоғысады. Ашылу салтанатында ЮНЕСКО-ның мәдениет мәселелері жөніндегі өңірлік өкілі Филипп Деланж жартас өнерін «код» әрі «тіл» деп атады. Оның айтуынша, бұл тіл арқылы ежелгі адамдардың күнделікті өмірі, қоршаған ортасы, шамандық дәстүрлері мен сенім жүйелері туралы түсініктері беріледі.

Бұл тұжырым көрменің ішкі логикасымен үйлеседі. Мұнда Таңбалы көне бейнелер сақталған орын ретінде ғана емес, өткен заман таңбалар арқылы қатталып, бүгінгі уақытпен тілдесуді жалғастырып тұрған тірі кеңістік ретінде көрінеді.

Филипп Деланж өз сөзінде Таңбалының ауқымы мен тарихи маңызын айрықша атап өтті. Бұл археологиялық ландшафт 2004 жылы ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізілген. Оның құрамына шамамен 5 мың петроглиф, сондай-ақ қоныстар мен қорымдар кіреді. Тұтас кешен қола дәуірінен бастап ХХ ғасырдың басына дейінгі көшпелі қауымдардың тұрмыс-тіршілігі, ғұрыптық жүйесі және әлеуметтік құрылымы туралы терең мағлұмат береді.

Алайда Деланж сөзінің мәні тек тарихи деректермен шектелмейді. Оның негізгі екпіні әлдеқайда тереңде жатыр. Бүкіләлемдік мұра нысандары – өткенді еске түсіретін ескерткіштер ғана емес, сонымен бірге байланыс, шығармашылық және жаңғыру кеңістігі. Бұл, әсіресе, жас ұрпақ үшін айрықша маңызды. Осы тұрғыдан алғанда, Алматыдағы көрме ескерткіштің қосымша көркем «түсіндірмесі» ғана емес, оның заманауи мәдени өмірбаянының ажырамас бөлігіне айналып отыр.

Жобаның мәнерлілігін тереңдете түсетін тағы бір қыр – оның уақыт жағынан кең ауқымды мемлекеттік және халықаралық үдерістермен тұспа-тұс келуі. ЮНЕСКО өкілінің айтуынша, көрменің өтуі 2026-2028 жылдарға арналған ЮНЕСКО мен ИСЕСКО аясындағы мәдени мұраны сақтау және ілгерілету жөніндегі кешенді жоспардың қабылдануымен қатар келіп отыр.

Аталған жоспардың негізгі міндеттері – Бүкіләлемдік мұра нысандарын қорғау сапасын арттыру, қоғамның оларды сақтауға қатысуын кеңейту, кәсіби даярлықты дамыту, сондай-ақ қорғау мен қалпына келтіру ісіне заманауи тәсілдерді енгізу. Осы кең ауқымды контекст аясында «Таңбалы: Бабалар коды» көрмесі енді тек көркемдік оқиға ретінде ғана емес, қоғамдық өмірдегі мұраның рөлін қайта пайымдауға бағытталған үлкен қозғалыстың бір бөлігі ретінде қабылданады.

Дегенмен, көрменің ең басты әсері мүлде басқа қырынан аңғарылады. Ол «көнелік» пен «заманауилық» арасындағы үйреншікті алшақтықты жояды. Әдетте мұра маңызды болғанымен, күнделікті өмірден алыстап кеткен, қол жетпес дүние секілді қабылданады. Ал бұл көрмеде ол бүгінгі мәдени кеңістікке қайта оралады. Бірақ аттракцион түрінде де емес, музейлік стилизация күйінде де емес, әлі де ішкі толғаныс тудыра алатын тірі бейнелер жүйесі ретінде көрінеді.

Владислав Кимнің айтуынша, көрермен бұл бейнелерден өздеріне жақын мағыналар, жеке сезімдер, тіпті ішкі сұрақтарына жауап табады. Бәлкім, жобаның басты құпиясы да осында шығар. Ол петроглифтерді «міндетті түрде құрметтелуі тиіс мұра» ретінде қабылдауға мәжбүрлемейді, керісінше, олардан әлі де оқуға болатын тірі тәжірибені көруге мүмкіндік береді.

Сондықтан «Таңбалы: Бабалар коды» – өткен туралы ғана әңгіме емес. Бұл – өткеннің бүгінгі күнде қалай жаңа сипат алып, қайта тірілетіні туралы толғаныс. Бұл – шынайылықтың әрдайым қозғалыссыздықты білдірмейтінін, мәдени жадының тек қорғауды қажет ететін нысан ғана емес, заманауи көркем ойдың тіліне де айнала алатынын көрсететін көрме.