Бүгінде әлем модульдік үйлерге, тез құрастырылатын баспаналарға және экологиялық технологияларға ден қойып отырған тұста адамзат ата-баба тәжірибесіне қайта үңіле бастады. Ал контейнерлік сәулет пен трансформер үйлер пайда болмай тұрып-ақ Ұлы дала көшпенділері инженерлік ой мен терең дүниетанымды ұштастырған бірегей баспана – киіз үйді қалыптастырған.

Киіз үй – жай ғана көшпелі баспана емес. Оның құрылымында желге төзімділік, тепе-теңдік, кеңістікті ұтымды пайдалану, жылу сақтау және табиғи ауа алмасу қағидалары өзара сабақтасып жатыр.

Үйлесімге негізделген сәулет

Киіз үйдің әрбір бөлшегі көшпелі өмірдің сан ғасырлық тәжірибесімен шыңдалған. Оның құрылымына даланың қатты желі, температураның күрт өзгеруі және көшіп-қонуға бейім тіршілік салты өз талабын қойған.

Кереге – киіз үйдің негізгі қаңқасы. Бір-бірімен көктелген ағаш сағанақтар жиналып-жазылатын тор көз қабырға түзеді. Бұл құрылым беріктігімен қатар иілгіш келеді: қатты желдің күшін бір жерге түсірмей, тұтас қаңқаға таратады.

Уық – кереге мен шаңырақты жалғайтын иінді ағаш. Оның пішіні киіз үйдің күмбезін қалыптастырып, салмақты біркелкі бөледі. Дөңгелек құрылым мен күмбезді төбе жел екпінін бәсеңдетіп, үйдің орнықтылығын арттырады.

Шаңырақ – киіз үйдің ең маңызды бөлігі. Ол қаңқаны біріктіретін тірек қана емес, түтін шығатын, жарық түсетін және ауа алмасатын саңылау қызметін атқарады. Қазақ дүниетанымында шаңырақ отбасы, әулет және ұрпақ сабақтастығының нышанына айналған.

Киіз жабынды да табиғи ортаға барынша бейімделген. Қой жүнінен басылған киіз қыста жылуды сақтап, жазда салқындықты ұстайды, жауын-шашын мен желден қорғайды әрі ауаны өткізіп тұрады.

Іргетассыз баспана

Қазіргі инженерлік тұрғыдан қарағанда, киіз үйдің басты артықшылықтарының бірі – оның құрастырмалы әрі икемді құрылымы.

Оған берік іргетас қажет емес. Көптеген бөлшек қайыс бау, арқан, басқұр және басқа да байламдар арқылы бекітіледі. Осындай байланыстар қаңқаның белгілі бір деңгейде қозғалып, сыртқы күшке бейімделуіне мүмкіндік береді.

Киіз үйдің тағы бір ерекшелігі – табиғи материалдардың басымдығы. Оның негізгі бөліктері ағаштан, киізден, жүннен және былғарыдан жасалады. Үй жығылғаннан кейін далада іргетастың немесе күрделі құрылыстың ізі қалмайды.

Бүгінгі түсінікпен айтсақ, бұл – табиғатқа зияны аз, қайта пайдалануға болатын және қалдығы аз өмір салтының үлгісі. Қазіргі әлем орнықты даму мен экологиялық құрылысқа енді бет бұрып жатқанда, көшпелі жұрт мұндай қағидаларды ғасырлар бойы күнделікті тұрмысында қолданған.

Киіз үй кеңістігіндегі дүниетаным

Көшпелі қазақ үшін киіз үй тек баспана емес, белгілі бір тәртіп пен дүниетанымды бойына жинаған тұтас кеңістік болды.

Үйдің ортасында ошақ орналасады. Ол – жылу мен тіршіліктің, отбасы бірлігінің белгісі. Оның үстінде шаңырақ тұрады, түтін де содан шығып, күн сәулесі де сол жерден түседі.

Киіз үйдің іші де белгілі бір тәртіппен бөлінген. Есіктің қарсы бетіндегі төр – ең қадірлі орын. Мұнда сыйлы қонақтар мен үлкендер жайғасқан. Үйдің бір бөлігінде ат әбзелдері мен еңбек құралдары, екінші жағында күнделікті тұрмысқа қажетті заттар орналасқан.

Мұндай бөлініс жай ғана тұрмыстық ыңғайлылық емес, отбасы тіршілігінің қалыптасқан тәртібі мен көшпелі қоғамның кеңістік мәдениетін танытады.

Киіз үй – қызмет пен сұлулықты, қарапайымдық пен терең есепті бір арнаға тоғыстырған ерекше құрылыс.

Еуразия даласының табиғатына бейімделіп қалыптасқан бұл баспана аз уақыт ішінде тігіліп, тез жиналады, көшіруге ыңғайлы, қыста жылы, жазда салқын әрі желге төзімді.

Бүгін әлем жылжымалы үй, модульдік құрылыс пен экологиялық баспананың жаңа үлгілерін іздеп жатқанда, олардың негізгі қағидаларының талайы қазақтың киіз үйінде әлдеқашан шешімін тапқанын аңғаруға болады.