Киізбен кенептегідей еркін жұмыс істеуге бола ма? Көзге таныс ою-өрнекті қайталамай, көне текемет пен сырмақты сол күйінде жаңғыртуға тырыспай, дәстүрлі материалға бүгінгі суретшінің өзіндік көркемдік тілінде сөйлеуге мүмкіндік берсе, қандай туынды дүниеге келер еді?

Алматыда ашылған Жазира Жұмашева мен Әсел Әбілхайдың «Ғасырлар үні: киіз бен кенеп» көрмесі осы ізденістен туған. Мұнда кескіндеме, киіз, жіп пен мата ғана емес, ұрпақтан ұрпаққа жеткен рухани мұра мен бүгінгі көркемдік таным да тоғысады. Ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүр жаңа шығармашылық ізденістермен сабақтасып, өзгеше сипатқа ие болады.

Көрме Әбілхан Қастеев атындағы Қазақстан Республикасы Ұлттық өнер музейінің Орталық көрме залында өтіп жатыр. Оның авторлары – әрқайсысының өзіндік қолтаңбасы қалыптасқан кәсіби суретшілер әрі ұстаздар. Екеуінің шығармашылық мәнері әртүрлі болғанымен, ұлттық мәдениетке, табиғат пен кеңістікке деген қызығушылығы ортақ. Көрме 16 қазанға дейін жалғасады.

Дегенмен бұл көрменің басты ерекшелігі жекелеген шығармалардың тақырыбында ғана емес, сол туындыларға арқау болған материалдардың табиғатында жатыр.

Ғасырлар бойы көшпелі тұрмыстың ажырамас бөлігіне айналған киіз кәсіби кескіндеменің негізгі материалы саналатын кенеппен үндестік табады. Жіп тек кесте тігуге қажетті құрал болудан, ал түс бұйымды безендірудің тәсілі болудан шығып, екеуі де суретшінің ойын жеткізетін көркемдік құралға айналады. Осылайша, дәстүрлі материалдардың мүмкіндігін жаңаша ашатын өзіндік бейнелеу тілі қалыптасады.

«Біз киізбен де, кескіндемемен де айналысамыз. Киіз өнерінде ұлттық дәстүрді негізге алсақ, кескіндемеде бұрыннан келе жатқан мұрамызды бүгінгі заманмен сабақтастырамыз. Біздің басты ерекшелігіміз – жаңашылдық деп есептейміз», – дейді Жазира Жұмашева.

Суретшілер үшін дәстүрді сол күйінде қайталамау айрықша маңызды. Олардың шығармаларында киіз үй, жануарлар, дала көріністері, қазақтың тұрмыстық бұйымдары мен ұлттық ою-өрнектер кездеседі. Алайда бұлар этнографиялық көріністерді бейнелеу үшін ғана пайдаланылмайды.

«Қазақ мәдениетіне тән тұрмыстық заттар мен дәстүрлі қолөнер үлгілерін пайдаланамыз. Жануарлар, киіз үй, оның ішіндегі бұйымдар – бәрі де шығармаларымыздан орын алады. Бірақ олардың барлығын қазіргі өнер тілімен бейнелейміз», – деп түсіндіреді суретші.

Керегенің ар жағындағы кең дала

Жазира Жұмашеваның туындыларының бірі «Кереге» деп аталады.

Кереге – қазақтың дәстүрлі баспанасының ең таныс бөлшектерінің бірі. Алайда суретші оны киіз үйдің құрылымдық бөлігі ретінде ғана көрсетпей, екі кеңістіктің арасын жалғап тұрған көркемдік бейнеге айналдырған.

Композицияның бір бөлігі киізден жасалып, «қошқармүйіз» оюымен өрнектелген. Ал керегенің ар жағынан мүлде басқа әлем – су айдыны, өзен, жайлау мен көк аспан көрінеді.

«Керегені көтерген кезде киіздің ар жағынан табиғат көрінісі ашылады. Мұны аспанмен де байланыстыруға болады. Шығарманың бүкіл композициясы осы ойға негізделген», – дейді Жазира Жұмашева.

Суретші бұл туындысын арнайы көрме үшін екі-үш ай бойы әзірлеген.

«Кереге» шығармасынан көрменің негізгі идеясы айқын аңғарылады. Қазақтың дәстүрлі тұрмысында қолданылған бұйым мұнда өткеннің белгісі күйінде қалмайды. Керісінше, табиғатқа, кеңістікке, бүгінгі өмірге өзгеше көзқараспен қарауға мүмкіндік беретін көркемдік бейнеге айналады.

Дәстүрді қайталау емес, жалғастыру

Көрме кураторы Ғалия Әли де суретшілер шығармашылығының осы ерекшелігіне назар аударады. Оның айтуынша, екі автор ұлттық өнер дәстүрін дайын үлгі ретінде көшірмейді. Дәстүрден бастау алғанымен, әрқайсысы өз сезімі мен дүниетанымын, түс, сызық, ырғақ және материалдың табиғи бедерін пайдалана отырып, тың туындылар жасайды.

Көрменің «Ғасырлар үні» деп аталуы да осыдан.

Мұнда өткен дәуірдің көріністерін айнытпай қалпына келтіру мақсаты жоқ. Есесіне, ғасырлар қойнауынан жеткен өнердің үні киіздің табиғи бедерінен, кесте тігістерінің қайталанатын ырғағынан, ою-өрнектің сұлбасынан немесе кенеп бетіндегі бояудың құбылуынан сезіледі.

Мұндай шығармашылық ізденіс аяқ астынан пайда болған жоқ. Биыл жыл басында Жазира Жұмашева мен Әсел Әбілхай Almaty Gallery көрме залында «Дала бейнелері» («Образы степи») атты бірлескен жобасын ұсынған болатын. Сол көрмеде де суретшілер кескіндемені киізбен, жіппен және матамен ұштастырған. Көпшіліктің назарын аударған туындылар қатарында Жазираның «Дала әуені» («Мелодия степи») атты көлемді панносы, екі автордың бірлескен «Тамыр» («Корень») жұмысы және «Дала бейнелері» топтамасы болды.

Жазира Жұмашеваның кескіндеме туындылары қанық бояуымен, қылқаламның еркін әрі кең сермеуімен, қозғалысқа толы көркемдік шешімдерімен ерекшеленді. Мұны «Ұмытылу» («Забвение»), «Элегия» және «Теңіз жағасындағы би» («Танец у моря») шығармаларынан байқауға болады.

Ал Әсел Әбілхайдың сол көрмедегі кескіндемелері астарлы бейнелерге көбірек құрылған. Оның «Дала рухы» («Дух степи») мен «Бәйге» («Скачки») туындыларында пішіндер мен бейнелер бірінен бірі туындап, өзара астасып жатқандай әсер қалдырады. Соның нәтижесінде қиял мен түстің арасындағы ғажайып әлем елестейді.

Бүгінгі «Ғасырлар үні» көрмесі осы шығармашылық ізденістерді жалғастыра отырып, материал мен уақыттың өзара байланысына бұрынғыдан да тереңірек үңіледі.

Дәстүрлі материал суретшінің өзіндік тіліне айналғанда

Өнертанушы Баян Барманқұлова суретшілердің туындыларынан дәстүрлі киіз өнеріне қатысты түсініктерден өзгеше бір қасиетті – шығармашылық еркіндікті байқаған.

Оның пікірінше, дәстүрлі ою-өрнек шеберден белгілі бір қалып пен ырғақты сақтауды талап етсе, бұл көрмеде суретшінің өз қалауынша әрекет етуіне кең мүмкіндік берілген. Мұндағы еркіндік кенеп бетіне қылқаламмен бояу жағу тәсіліне де ұқсайды.

«Мұнда қазіргі адамның еркін ойы көрініс табады. Ол кескіндемеге, кейбір жұмыстарда тіпті акварельмен немесе майлы бояумен салынған суретке жақындауға ұмтылады. Яғни ұлттық материалды пайдалана отырып, бүгінгі заман суретшісі сияқты жұмыс істейді», – дейді өнертанушы.

Бұл пікір көрменің мәнін тереңірек түсінуге көмектеседі. Дәстүрлі өнер туындылары көбіне тұтас халықтың дүниетанымы мен көркемдік талғамын танытады. Ал қазіргі суретші сол рухани сабақтастықты сақтай отырып, оған өзінің дара көзқарасын, сезімі мен шығармашылық еркіндігін қосады.

Әсел Әбілхай екі суретшінің шығармашылық одағы туралы ойын қысқа ғана жеткізеді:

«Кез келген екі адам бірлесе жұмыс істей алмайды. Біздікі сәтті шығармашылық одақ деп айта аламын».

Расында да, бұл бірлескен жұмыстың ерекшелігі екі суретшінің қолтаңбасын бір-біріне ұқсатуға ұмтылуында емес. Керісінше, олардың көркемдік көзқарасы мен шығармашылық мәнеріндегі айырмашылықтың өзі ортақ идеяны толықтыра түседі.

Қазақстанның заманауи сәндік-қолданбалы өнерін зерттеушілер Әсел Әбілхайды дәстүрлі біз кестенің қазіргі өнерде жаңаша дамуына үлес қосып жүрген суретшілердің қатарына жатқызады.

Ал Жазира Жұмашева кәсіби білімін алғашында Орал Таңсықбаев атындағы көркемөнер оқу орнында қондырғылы кескіндеме мамандығы бойынша алып, кейін Темірбек Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында жалғастырған. Ол 2013 жылдан бері Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі.

Сондықтан олардың шығармашылығында киіз бен кенептің қатар қолданылуы табиғи көрінеді. Екі суретші үшін де сәндік-қолданбалы өнер мен бейнелеу өнерінің арасын бөліп тұрған шекара шартты ғана.

Киізді кескіндеме жасалатын кеңістік ретінде қабылдауға болады. Жіп сызыққа, кесте тігісі ырғаққа, ал түрлі түсті жүн талшықтары қылқаламның ізіне айналады.

Сөйтіп, қазақ мәдениетіне тән таныс бейнелер өткен дәуірден алынған өрнек үлгілері ғана болып қалмайды.

Олар жаңа өнер туындыларын дүниеге әкелетін шығармашылық негізге айналады.

«Ғасырлар үні» көрмесінің басты мәні де осында. Бұл – өткенге қайта оралуға емес, сан ғасыр бұрын басталған көркемдік дәстүрді бүгінгі күнмен сабақтастыруға деген талпыныс. Енді суретші көне үлгілерді сол күйінде қайталаудың орнына, сол материалдардың көмегімен өзінің тың ойын жеткізе алады.

Осылайша, ғасырлар бойы қазақ тұрмысымен біте қайнасқан киіз бүгінгі өнерде жаңа қырынан танылып, дәстүр жалғастығы мен шығармашылық еркіндіктің көркем көрінісіне айналып отыр.