Дәуірлер мен өркениеттер, ірі мәдениеттер тоғысқан тұста өз заманынан озық туған кемеңгерлер тарихта аз болмаған. Ортағасырлық Шығыстың ғұламалар шоғырында Әбу Насыр әл-Фарабидің орны айрықша. Оның ой әлемінде ежелгі Эллада даналығы мен мұсылмандық өрлеу дәуірінің рухы тоғысып, ғылымның дәлдігі музыка мен поэзияның нәзік үйлесімімен сабақтасты.

Әбу Насыр Мұхаммед ибн Мұхаммед әл-Фараби шамамен 870-950 жылдары өмір сүрген. Кең тараған дерек бойынша, ол Фарабта, қазіргі Отырар өңірінде дүниеге келген. Ғұламаның шыққан тегі туралы анық мәлімет аз сақталған. Оның түркі текті ақсүйек әулетінен шыққаны, әкесінің әскербасы болғаны жөніндегі деректер кейінгі өмірбаяндық еңбектерде кездеседі.

Ойшылдың ғылымдағы қалыптасу кезеңі сол заманның ірі білім ордалары – Бағдад, Дамаск пен Алеппо шаһарларымен байланысты. Әл-Фараби негізінен араб тіліндегі ғылыми ортада еңбек етіп, қолына түскен аудармалар мен түсіндірмелер арқылы көне грек философиясын терең игерді.

Аристотельдің логикалық мұрасын терең зерделеп, оның еңбектеріне тұғырлы түсіндірмелер жазған әл-Фараби «Екінші ұстаз» атанды. Ал «Бірінші ұстаз» деген мәртебе Аристотельге тиесілі еді. Әл-Фарабиге дейін де Шығыста Аристотель еңбектері аударылып, түсіндіріліп келген. Алайда ғұлама сол мұраны жүйелі зерделеп, аристотельдік логиканы одан әрі дамытуға үлкен үлес қосты. Ол Аристотельдің «Органон» деген атпен белгілі логикалық еңбектер топтамасына бірқатар терең түсіндірме мен талдау жазды.

Ғылым мен өнердегі іргелі ізденістер

Әл-Фарабидің ғылыми мұрасының ауқымы таңғалдырады. Оған ғылым мен философияның сол дәуірде белгілі көптеген саласын қамтитын жүз елуге жуық еңбек телінеді.

«Ғылымдарды жіктеу» еңбегінде ол білім салаларын белгілі бір жүйеге түсіріп, грамматика, логика, математика, физика, метафизика және азаматтық ғылымдар деп саралады.

Евклид геометриясы мен Птолемей еңбектеріне түсіндірмелер жазып, кеңістік пен математикалық танымға қатысты мәселелерді қарастырды.

Ғұлама бос кеңістіктің табиғаты, адам жаны мен ақыл-ой, оптика және астрономия төңірегінде де терең ізденді.

Әл-Фараби музыка тарихында «Музыка туралы үлкен кітап» атты іргелі еңбектің авторы ретінде қалды. Бұл еңбегінде дыбыс аралықтары мен дыбыс қатарларының математикалық негіздерін талдап, ішекті және үрмелі аспаптардың құрылысын сипаттады. Музыканың адамға әсерін, оның сөз және поэзиямен байланысын да зерделеді.

Ол сұлулықтың табиғаты, поэзия мен шешендік өнердің арақатынасы, өнердің өзге де түрлері туралы ой қозғады. Өнер мен мәдениет адам болмысын ізгілендіріп, оның адамгершілік қасиеттерін қалыптастырып, рухани кемелдікке жетелейді деп білді.

Қайырымды қоғам туралы ілім

Әл-Фараби әйгілі «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары туралы трактат» және өзге де саяси-философиялық, этикалық еңбектері арқылы Шығыстағы саяси философияның дамуына зор ықпал етті.

Ойшыл адам өмірінің ең биік мұраты – білім мен ізгілік арқылы шынайы бақытқа жету деп есептеді.

Оның пайымынша, қайырымды қаланың басшысы философқа тән даналықты, жоғары адамгершілікті және ел игілігіне қызмет ету мұратын бойына тоғыстыруы керек. Әл-Фараби мұндай қоғамға қарсы адамдар шынайы бақыттың орнына өткінші, жалған игіліктерді мақсат тұтатын қауымдарды сипаттады.

Әл-Фараби мұрасы антикалық мәдениет пен кейінгі ортағасырлық Еуропа философиясының арасын жалғаған маңызды рухани көпірдің біріне айналды. Оның еңбектерінің латынша аудармалары Еуропаның зияткерлік өміріне, соның ішінде Аристотель мұрасын қабылдауға және ғылымдарды жүйелеу дәстүріне ықпал етті.

Әл-Фараби философиясының өзегінде адам шынайы бақытқа ақыл-парасат, білім және ізгі ғұмыр арқылы жетеді деген терең әрі өміршең бір тұжырым жатыр.